Συχνά ακούμε για τον λεγόμενο λειτουργικό αναλφαβητισμό και το τεράστιο πρόβλημα που αποτελεί στην κοινωνία μας με ποσοστά που ξεπερνούν το 30% σε εφήβους άνω των 15 ετών.
Λειτουργικός αναλφαβητισμός είναι η αδυναμία του ατόμου να χρησιμοποιήσει βασικές δεξιότητες γραφής, ανάγνωσης και αριθμητικής σε καθημερινά, λειτουργικά πλαίσια, παρότι μπορεί να έχει ολοκληρώσει τη βασική εκπαίδευση.
Ο λειτουργικός αναλφαβητισμός δεν είναι απλώς η αδυναμία ανάγνωσής. Πρακτικά είναι η δυσκολία κατανόησης των νοημάτων. Οδηγεί σε περιορισμένη κριτική σκέψη και αδυναμία σύνδεσης πράξεων με συνέπειες, καθώς και χαμηλή μεταγνωστική επίγνωση (π.χ. δεν καταλαβαίνω πως και γιατί σκέφτομαι κάτι). Πρακτικά αυτό σημαίνει πως ο λειτουργικά αναλφάβητος μπορεί να συμμετέχει ή να συναινεί σε ανήθικες πράξεις χωρίς να συνειδητοποιεί πλήρως τη φύσης τους ή τις συνέπειες.
Αυτό συμβαίνει γιατί δεν έχει τα εργαλεία για να εκφράσει ή να κατανοήσει αξίες, έχει περιορισμένη κριτική σκέψη και ως εκ τούτου στερείται της ικανότητας να επεξεργαστεί την αντίθεση μεταξύ του ρόλου που έχει και των ευθυνών.
Το άτομο αυτό είναι ευάλωτο να οδηγηθεί σε αυτό που ονομάζεται ηθική αποσύνδεση. Μέσω της ηθικής αποσύνδεσης τα άτομα παρακάμπτουν τα δικά τους ηθικά πρότυπα, εάν υπάρχουν, χωρίς να νιώθουν τύψεις. Εδώ να σχολιάσω πως συχνά συγχέεται με τον όρο γνωστική ασυμφωνία για άτομα που ενώ έχουν την κατάρτιση και την ηθική στάση ζωής φέρονται αντίθετα σε αυτό.
Η γνωστική ασυμφωνία όμως περιέχει το κριτήριο της εσωτερικής διαμάχης από αυτή την αντίφαση. Αντιθέτως, η ηθική αποσύνδεση μπορεί να συμβεί και σε άτομα με κριτική σκέψη, γνώσεις και αξίες υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις. Και τότε ακούμε να λένε φράσεις όπως «όλοι το κάνουν», «Απλώς εκτελούσα εντολές», «δεν το έκανα σε άνθρωπο αλλά σε αριθμό», με σκοπό να προστατέψουν την εικόνα του καλού και ηθικού ανθρώπου.
Ο Freire, P. (1970) στην παιδαγωγική των καταπιεσμένων (Pedagogy of the Oppressed), μας λέει πως ο λειτουργικός αναλφαβητισμός ως πολιτισμική και γνωστική καταπίεση συνδέεται με την απώλεια ηθικής και πολιτικής συνείδησης. Τονίζει πως όταν οι άνθρωποι δεν αναπτύσσουν κριτικό γραμματισμό, γίνονται ευάλωτοι στην παθητική συμμόρφωση και δεν αντιστέκονται σε άδικες ή ανήθικες δομές.
Ο Albert Bandura (1999), δείχνει πως η ηθική αποσύνδεση ενισχύεται όταν μειώνεται η δυνατότητα ενός ατόμου να αναλύει τις συνέπειες των πράξεων του. Για παράδειγμα μέσω έλλειψης προτύπων, ή ενίσχυσης λάθος προτύπων. Επίσης τονίζει πως άτομα που έχουν περιορισμένη κριτική σκέψη και χαμηλή μεταγνωστική επίγνωση (τι κάνω και γιατί το κάνω), πρακτικά περιγράφει τον λειτουργικό αναλφαβητισμό, είναι πιο επιρρεπεί στην αποσύνδεση αφού δεν κατανοούν ηθικές ή κοινωνικές συνέπειες κάτι που οδηγεί σε παθητική υιοθέτηση ανήθικων ή παραπλανητικών αφηγημάτων.
Συχνά όμως βλέπουμε μορφωμένα άτομα να οδηγούνται σε ηθική αποσύνδεση ενώ δεν τους λείπει η κριτική σκέψη, η θεωρία αξιών, τα πρότυπα, και η κατανόηση νοημάτων, να λειτουργούν ενάντια στους φίλους, τα παιδιά, την οικογένεια τους, τον τόπο που αγαπούν. Ο Freire P. (1970), μας ξεκαθαρίζει ότι η μόρφωση χωρίς συνείδηση είναι τεχνική εξειδίκευση και όχι παιδεία. Διαχωρίζει δηλαδή την κριτική και ηθική σκέψη από τις γνωστικές δεξιότητες (λογική, γλώσσα, επαγγελματική επιδεξιότητα).
Αυτό συμβαίνει με διάφορους τρόπους στο άτομο όπως: Κοινωνική πίεση για κανονικοποίηση με ένα σύνολο το οποίο επιβραβεύει την παθητική συμμόρφωση ως αρετή, η διαφωνία χαρακτηρίζεται επικίνδυνη, και η ηθική σκέψη αποσιωπάται ως «ρομαντική» ή «ανώριμη». Επίσης μπορεί να συμβεί σε μία μερίδα ανθρώπων που λειτουργούν σε «κουτάκια» μέσω του κατακερματισμού της ταυτότητας μεταξύ διαφορετικών ρόλων. Τέλος μπορεί να συμβεί μέσω μετατόπισης της ευθύνης π.χ. μέσω πίστης σε κάτι ανώτερο π.χ. ένα οργανισμό.
Όπως είδαμε η ηθική αποσύνδεση υφίσταται τόσο σε λειτουργικά αναλφάβητους όσο και σε μορφωμένους, για διαφορετικούς λόγους. Το κοινό σημείο όμως βρίσκεται στο που οδηγούν την κοινωνία.
Η ηθική αποσύνδεση ως φαινόμενο μεγάλης κλίμακας σε μία κοινωνία οδηγεί σε κανονικοποίηση της ανηθικότητας μέσα από καταστάσεις παθητικότητας, εκφυλισμού και διάλυσης των δημοκρατικών θεμελίων, ανήθικες συμπεριφορές να θεωρούνται «λογικές» ή «αναγκαίες», το άδικο ή το απάνθρωπο παύει να σοκάρει.
Οδηγεί επίσης σε μαζική αδιαφορία αφού τα άτομα δεν νιώθουν προσωπική ευθύνη για ότι συμβαίνει, αποσύρονται από την δημόσια σφαίρα ως ενεργοί πολίτες και λένε «δεν με αφορά».
Επίσης διευκολύνει τα γραφειοκρατικά εγκλήματα π.χ. ολοκληρωτισμούς (π.χ. ναζισμός) ή απολυταρχίες. Διευκολύνει επίσης τις εταιρικές πρακτικές που καταπατούν δικαιώματα, καθώς και την τεχνοκρατική βία, την αφαίρεση ελευθεριών και την ψηφιακή παρακολούθηση.
Επίσης διευκολύνει τον θεσμικό κυνισμό, χάνεται η εμπιστοσύνη στους θεσμούς (δικαιοσύνη, πολιτική, εκπαίδευση), αναπτύσσεται κυνισμός, θεωρίες συνωμοσίας, ατομισμός και παράλληλοι εσωστρεφείς μικρόκοσμοι.
Επίσης οδηγεί στην απόσυρση της αλληλεγγύης αφού καταστρέφει την βάση της κοινωνικής συνοχής, ο καθένας δικαιολογεί το δικού του συμφέρον και υπάρχει μετάβαση σε ένα σύστημα επιβίωσης και όχι συνύπαρξης.
Τέλος και σε βάθος χρόνου η ηθική αποσύνδεση οδηγεί σε αίσθημα κενού χωρίς κάτι να «έχει νόημα», σε αντικοινωνικότητα αφού το «μαζί» δεν έχει αξία και κατάρρευση της εσωτερικής πυξίδας στα άτομα (τι είναι σωστό ή λάθος). Αυτό έχει ως αποτέλεσμα την άνοδο της βίας, της κατάθλιψης, των εξαρτήσεων και των ακραίων πολιτικών ιδεολογιών.
