Αφορμή για την συγγραφή αυτού του άρθρου ήταν διάφορες συζητήσεις με φίλους, δια ζώσης ή διαδικτυακά, σχετικά με το τι είναι η «Πολιτική». Είναι αξιοπερίεργο ότι στην Ελλάδα, που γέννησε την πολιτική και την πολιτική επιστήμη, οι απόψεις πολλών συνανθρώπων μας σχετικά με τον ορισμό και το αντικείμενο της πολιτικής διαφέρουν. Είναι αυτό λογικό; Δηλαδή, είναι τόσο εύκολος ο ορισμός μίας έννοιας και απλά λόγω άγνοιας δεν τον γνωρίζουμε, ή τελικά ο ορισμός εννοιών είναι αρκετά δύσκολη υπόθεση, επομένως είναι πολύ λογικό συνάνθρωποί μας, αλλά και εμείς να δυσκολευόμαστε; Αυτά τα ερωτήματα θα μας απασχολήσουν στο κείμενο αυτό.

Μετά από συζητήσεις με φίλους που κατέληγαν σε αδιέξοδο ως προς τον ορισμό της «Πολιτικής» αποφάσισα να το διερευνήσω περαιτέρω, αφήνοντας τους κλασσικούς Έλληνες, Πλάτωνα, Αριστοτέλη, κ.λπ., και βλέποντας  τι πιστεύουν διάφοροι ειδικοί, και μη, σήμερα. Έτσι ανακάλυψα στο διαδίκτυο μία σειρά μαθημάτων του Ανοικτού Πανεπιστημίου του Ηνωμένου Βασιλείου (Η.Β.) με θέμα «Τι είναι η Πολιτική;» και αποφάσισα να την παρακολουθήσω. Τα συμπεράσματα από τα μαθήματα αυτά σε πρώτη φάση είναι ότι οι πολίτες εμπλέκουν την Πολιτική με τους πολιτικούς, οπότε συνήθως η αρνητική εικόνα για τους πολιτικούς επηρεάζει και την άποψή τους γενικά για την πολιτική (στο Η.Β.), και αυτό έχει έμμεσα σαν αποτέλεσμα να μην ασχολούνται με την πολιτική. Στην Ελλάδα πιστεύω ότι αν και υπάρχει γενικώς αρνητική εικόνα για τους πολιτικούς και την πολιτική, παρ’ όλα αυτά ασχολούμαστε περισσότερο ενεργά με την πολιτική. Έτσι, ίσως θα έπρεπε να γνωρίζουμε καλύτερα τι είναι η Πολιτική. Εν τούτοις, αυτό δεν συμβαίνει. Ο λόγος είναι ότι ο ορισμός της έννοιας Πολιτικής, σύμφωνα με τους ειδικούς, είναι δύσκολος και ανήκει μάλλον στις ουσιαστικά αμφισβητούμενες έννοιες (essentially contested concepts). Τις ουσιαστικά αμφισβητούμενες έννοιες εισήγαγε ο Σκωτσέζος Γουόλτερ Μπράις Γκάλι (Walter Bryce Gallie, 1912–1998) σε άρθρο του στο περιοδικό «Αριστοτελική Κοινότητα» (Aristotelian Society) στις 12 March 1956. Ο σκοπός του ήταν να διευκολύνει στην κατανόηση διαφορετικών εφαρμογών και ερμηνειών αφηρημένων και ποιοτικών εννοιών, όπως η τέχνη, η φιλανθρωπία, η κοινωνική δικαιοσύνη, κ.ά. Ο Γκάλι θεωρεί ότι στην πρακτική ζωή οι ατέρμονες συζητήσεις για την ερμηνεία ή αντίληψη ενός όρου ή μίας έννοιας και οι επικείμενες διαφωνίες επ’ αυτών, οφείλονται πιθανά σε λόγους σύγκρουσης συμφερόντων ή διαφορετικών γούστων ή στάσεων. Όταν από την άλλη, γράφει ο Γκάλι, μεταφερόμαστε στο επίπεδο της φιλοσοφίας, δηλαδή έχουμε διαφορετικές γνώμες για την ίδια έννοια τότε η επιμονή κάποιων ότι έχουν την σωστή αίσθηση του όρου αποδίδεται, κατά τον Γκάλι, σε «μία βαθιά και ενδιαφέρουσα πνευματική τάση»!  

Επιστρέφοντας στην σειρά μαθημάτων του Ανοικτού Πανεπιστημίου του Η.Β. βλέπουμε ότι η επιστημονική ομάδα γράφει ότι κατά καιρούς έχουν δοθεί πολλοί ορισμοί της πολιτικής από τους ειδικούς, αλλά και από πολιτικά πρόσωπα, οι οποίοι δεν είναι αποδεκτοί από το σύνολο, διότι είτε περιέχουν αντιφάσεις, είτε μέρος του ορισμού περιέχεται μέσα σε άλλο ορισμό (με λίγα λόγια δεν καλύπτεται η έννοια κατά το βάθος). Έτσι, αυτό που μπορεί να κάνει κάποιος είναι να επιστρέψει στην παλιά μέθοδο, του Σωκράτη, στον «έλεγχο» του ορισμού στην προκειμένη περίπτωση. Να αναφέρω μόνο τον «Ευθύφρονα», τον διάλογο του Πλάτωνα περί οσίου, ο οποίος είναι απορητικός διάλογος και δεν καταλήγει σε τελικό ορισμό του όρου μετά από επτά ορισμούς που δίνει ο Ευθύφρονας και απορρίπτει διαλογικά ο Σωκράτης. Αυτή την μέθοδο, χωρίς να την κατονομάζουν, ακολουθεί η ομάδα του Ανοικτού Πανεπιστημίου, για να συζητήσει διάφορους ορισμούς της πολιτικής, ξεκινώντας από «στενούς» ορισμούς και προχωρώντας σε πιο ευρείς. Ένας από τους στενότερους ορισμούς που εξετάζουν είναι ότι «πολιτική είναι οτιδήποτε αφορά το Κράτος». Συνεχίζουν με την άποψη ότι «πολιτική είναι η επίλυση συγκρούσεων» για να προχωρήσουν και να φθάσουν στον ορισμό ότι «η πολιτική είναι η κοινωνική και δημόσια δραστηριότητα».

Κλείνοντας, θα ήθελα να τονίσω ότι, αν και δεν υπάρχει πλέον μεγάλο ενδιαφέρον για τους ορισμούς εννοιών, εντούτοις ενδιαφερόμαστε για τις ίδιες τις έννοιες. Να θυμίσω μόνο το πόσοι και πόσοι σκοτώθηκαν για την «ελευθερία», την «κοινωνική δικαιοσύνη», την «ισότητα», την «δημοκρατία».

Η αφορμή για την συγγραφή του άρθρου αυτού είναι οι απόψεις πολλών συνανθρώπων μας σχετικά με την τήρηση των μέτρων που εξαγγέλλει η πολιτεία για την προστασία από τον κορονοϊό. Μάλιστα, κάποιοι κουνάνε και το δάκτυλο σε εμάς τους υπόλοιπους, με «δασκαλικό» ύφος, χωρίς να καταλαβαίνω γιατί, αντί να επιχειρηματολογούν συνεχώς και να δίνουν διαρκώς στοιχεία, τα οποία να στηρίζουν τις απόψεις τους. Η μεγαλύτερη πλειοψηφία των πολιτών, πιστεύω ότι τηρεί τα μέτρα, αν και αρκετοί ίσως έχουν επιφυλάξεις για την ορθότητά τους. Κάνουν, όμως, πάντα κατά την προσωπική μου άποψη, ένα μεγάλο λάθος, που εάν είχαν μελετήσει τον «Χαρμίδη» του Πλάτωνος, ίσως και να το απέφευγαν. Ποιο είναι το λάθος; Η προσπάθεια να «γιατρέψουν το μέρος χωρίς να γιατρέψουν το όλον»! Υπάρχει περίπτωση κάποιος μη συνετός άνθρωπος να διαχειρίζεται την ζωή του συνετά (στο σύνολό της);

Ας πάρουμε, όμως, τα πράγματα από την αρχή. Κάποιοι, εν είδη μπαμπά μας, προσπαθούν στα κοινωνικά δίκτυα να πατρονάρουν τους «άτακτους» και κουνάνε το δάχτυλο σε όσους δεν τηρούν τα μέτρα προστασίας από τον κορονοϊό. Δεν αντιλαμβάνονται ότι ο τρόπος τους είναι λανθασμένος και επιδεικτικός θα έλεγα, διότι ενώ νομίζουν ότι νουθετούν δεν εστιάζουν την προσοχή τους στο όλον, αλλά στο μέρος. Τι εννοώ; Μα, είναι δυνατόν ένας άνθρωπος να διαχειρίζεται ορθά την ζωή του με σύνεση και να μην αντιλαμβάνεται την επιχειρηματολογία της τήρησης των μέτρων; Αν ναι, τότε συγγνώμη, αλλά ή τα  μέτρα είναι λανθασμένα ή δεν έχουν επεξηγηθεί σωστά. Ο διάλογος γεννήθηκε σ’ αυτή την χώρα. Γιατί, λοιπόν, δεν επεξηγούνται συνεχώς, πιθανά με επιπλέον στοιχεία, οι λόγοι που οδήγησαν στην λήψη συγκεκριμένων μέτρων, και δεν προβάλλονται οι θετικές πλευρές και οι επιπτώσεις των μέτρων στην συνολική υγεία των πολιτών; Επιπλέον, ένα μέτρο θα πρέπει να είναι δίκαιο. Δικαιοσύνη, κατά την άποψή μου σε αυτή την περίπτωση, σημαίνει  ότι θα πρέπει να ισχύουν τα ίδια μέτρα για όλους και για όλες τις περιοχές, όπου υπάρχουν οι ίδιες συνθήκες. Επιπροσθέτως, θα πρέπει να εξετάζεται εάν λαμβάνοντας ένα μέτρο, μετατοπίζεται το πρόβλημα κάπου αλλού.

Για όλους τους παραπάνω αγαπητούς συνανθρώπους θα ήθελα να τονίσω την ανάγκη ευρύτερης ασχολίας με την φιλοσοφία από όλους μας, με την έννοια του τρόπου ζωής, της τέχνης του βίου, και όχι του ακαδημαϊκού αντικειμένου. Όπως γράφει και ο Καθηγητής Νίκος Αυγελής στον βιβλίο του «Εισαγωγή την Φιλοσοφία» (εκδόσεις Σταμούλη, Θεσσαλονίκη 2016, σελίδα 14) «η φιλοσοφία δεν απευθύνεται μόνο σε λίγους, στους εκλεκτούς, στους ειδήμονες της ακαδημαϊκής κοινότητας, «η φιλοσοφία», τονίζει ο Κάντ, «ενδιαφέρει όλους»» (στην Κριτική του καθαρού Λόγου). Ενώ ο Πόππερ στο βιβλίο του «Logik der Forschung» γράφει σύμφωνα με τον Καθηγητή Αυγελή (στο παραπάνω βιβλίο, σελίδα 39) ότι «όλοι οι άνθρωποι έχουν μία φιλοσοφία είτε το ξέρουν είτε όχι. Και αν δεχθούμε ότι οι φιλοσοφίες μας δεν έχουν μεγάλη αξία, ωστόσο ασκούν επίδραση στην σκέψη και τις πράξεις μας. Έτσι είναι αναγκαίο να εξετάσουμε κριτικά τις φιλοσοφίες μας. Αυτό είναι το έργο της φιλοσοφίας …». Γιατί, όμως, παίζει ρόλο η φιλοσοφία στην τήρηση των μέτρων για την προστασίας μας από τον κορονοϊό; Και ειδικότερα, γιατί θεωρώ ότι με τις αυστηρές προσταγές και το κούνημα του χεριού δεν επιτυγχάνεται η επίλυση του συνολικού προβλήματος, παρά μόνο του μερικού; Η θέση μου είναι ότι θα πρέπει με την πειθώ, με επιχειρήματα, με την μόρφωση, την πνευματική και ψυχική καλλιέργεια, να αποκτήσουμε τις αρετές που δεν έχουμε, ώστε συνολικά να διαχειριζόμαστε τον βίο μας με σύνεση και σωφροσύνη. Έτσι, θα είναι και η αντίδρασή μας στα μέτρα για τον κορονοϊό μετρημένη και συνετή, διότι όλη η ζωή μας θα είναι έτσι. Θα αναφέρω τον διάλογο του Πλάτωνα «Χαρμίδης» για να εξηγήσω τι εννοώ.

Ο Χαρμίδης είναι θείος του Πλάτωνα και εξάδελφος του Κριτία. Και οι δύο ανήκαν στους τριάκοντα τυράννους, με αρχηγό τον Κριτία. Ο διάλογος αναφέρεται σε γεγονός που συνέβη περίπου το 431 π. Χ. Ο Σωκράτης, γύρω στα σαράντα του, επιστρέφει από την εκστρατεία της Ποτίδαιας και την άλλη ημέρα επισκέπτεται την παλαίστρα, όπου συναντά πολλούς γνωστούς και αγνώστους του. Μεταξύ αυτών είναι ο Κριτίας, αλλά και ο Χαρμίδης, που είναι νεώτερος. Ο Κριτίας συστήνει ως «γιατρό» τον Σωκράτη στον Χαρμίδη, ο οποίος είναι ωραίος νέος, και του λέγει ότι ο Χαρμίδης υποφέρει από πονοκέφαλο. Έτσι, ο Σωκράτης αναλαμβάνει να «γιατρέψει» τον Χαρμίδη. Του λέει, λοιπόν, ότι έμαθε από ένα Θρακιώτη γιατρό μερικά ξόρκια, τα οποία συνδυάζονται ταυτόχρονα και με ένα φάρμακο. Η μέθοδος, όμως, του λέει δεν δουλεύει μόνο για ένα μέρος, π.χ. το κεφάλι. Γι’ αυτό θα πρέπει να προσπαθήσουμε να γιατρέψουμε το όλον, όπως οι γιατροί όταν δίνουν διαιτητικές αγωγές, μαζί με το σύνολο προσπαθούν να θεραπεύσουν και το μέρος μαζί με το όλον. Συνεχίζοντας τον συλλογισμό του ο Σωκράτης του λέει ότι «το σώμα δεν πρέπει να θεραπεύεται χωριστά από την ψυχή, κι αυτή είναι ακριβώς η αιτία που διαφεύγουν από τους Έλληνες οι περισσότερες ασθένειες, επειδή παραμελούν το σύνολο, το οποίο θα έπρεπε να φροντίζουν, διότι, αν δεν υγιαίνει το σύνολο είναι αδύνατο να υγιαίνει το μέρος» (Πλάτων, «Χαρμίδης», έκδοση Κάκτος, Αθήνα, 1993, 156d). Κλείνει ο Σωκράτης τονίζοντας ότι η ψυχή θεραπεύεται με ορισμένα μαγικά ξόρκια και ότι τα ξόρκια είναι  οι καλοί λόγοι («τους λόγους είναι τους καλούς»), και όχι το κούνημα του δάχτυλου! Προσθέτει ο Σωκράτης ότι «από τέτοιους λόγους γεννιέται στην ψυχή η σωφροσύνη, η οποία, μόλις γεννηθεί και βρεθεί μέσα στην ψυχή, είναι πια εύκολο να εξασφαλίσει την υγεία και στο κεφάλι και στο υπόλοιπο σώμα». Το ίδιο θα πρόσθετα ότι γίνεται και με την σύνεση, αλλά και με την ανδρεία και την δικαιοσύνη, τις άλλες θεϊκές αρετές του ανθρώπου. Δηλαδή, εάν δεν χρησιμοποιηθούν «καλά λόγια», ώστε η ψυχή μας να αντιληφθεί ότι όλη μας η ζωή θα πρέπει να διάγεται σύμφωνα με τις θεϊκές αρετές, τότε η αποσπασματική αντιμετώπιση των διαφόρων προβλημάτων δεν θα μας βοηθήσει σε μία συνολική επίλυση του προβλήματος. Θα τηρούμε τα μέτρα προστασίας από τον κορονοϊό, θα επιζήσουμε από αυτόν, αλλά θα συνεχίσουμε να πεθαίνουμε στους δρόμους, από το κάπνισμα, από τα καρδιακά νοσήματα, ακόμη και από την απλή γρίπη, κ.λπ. Κλείνοντας, θα ήθελα να επισημάνω ότι, κατά την άποψή μου, σημασία έχει το όλον και όχι το μέρος, και ότι το μέρος θα πρέπει να «υπηρετεί» το όλον. Έτσι, αυτό που πρέπει να γίνει στην Ελλάδα είναι μία συνολική αντιμετώπιση του προβλήματος, και όχι αποσπασματική με εφαρμογή μόνο αυστηρών μέτρων, που μπορεί να αποδειχτούν στο μέλλον άτοπα και άδικα. Συνολική λύση χρειάζεται. Τηρούμε τα μέτρα, γιατί ενδιαφερόμαστε για τον εαυτό μας και τον συνάνθρωπό μας. Τηρούμε τα μέτρα, όπως θα κάναμε και σε κάθε άλλη έκφανση της ζωής μας. Δεν περνάμε με κόκκινο φανάρι όταν οδηγούμε, διότι μπορεί να προκαλέσουμε ατύχημα, δεν παραβιάζουμε τον κώδικα οδικής κυκλοφορίας για τον παραπάνω λόγο, δεν καπνίζουμε για να προστατεύσουμε την υγεία μας, αλλά και των διπλανών μας, δεν πετάμε σκουπίδια όπου βρούμε γιατί μολύνουμε το περιβάλλον, δεν ραντίζουμε χωρίς προφυλάξεις και υπερβολικά για την δική μας υγεία, αλλά και των καταναλωτών, δεν έχουμε σαν Θεό μας το κέρδος αλλά σεβόμαστε τον καταναλωτή, κ.λπ, κ.λπ.. Είναι ευκαιρία, τώρα, λόγω κορονοϊού, να αλλάξουμε στάση ζωής συνολικά, ώστε να αφήσουμε μία καλύτερη κοινωνία στα παιδιά μας.

Ο Περικλής είναι μία παγκόσμια πολιτική και στρατιωτική φυσιογνωμία, η οποία μελετάται ακόμη και σήμερα από ειδικούς αναλυτές και επιστήμονες. Μάλιστα, ο Φίλιπ Στάντερ (Philip Stadter) στο άρθρο του «Pericles Among the Intellectuals” (Illinois Classical Studies, Vol. 16, No. 1/2 (Spring/Fall 1991), pp. 111-124), πηγαίνει ένα βήμα παραπέρα συγκαταλέγοντας τον Περικλή στους διανοητές της περιόδου του. Ξεκινώντας από την πολύ γνωστή φράση του Περικλή, που μνημονεύεται στον Επιτάφειο που μας διέσωσε ο Θουκυδίδης, δηλαδή το «φιλοσοφούμε άνευ μαλακίας», συμπεραίνει ότι τον ενδιέφερε η «σοφία» και ότι θεωρούσε και τον εαυτό του μέρος της διανόησης της εποχής του. Επιπλέον, είχε μεγάλο ενδιαφέρον για την τέχνη, τις επιστήμες, την ρητορική, την φιλοσοφία, την αρχιτεκτονική, την γλυπτική, κ.ά. Το συγκεκριμένο ερώτημα θα το διερευνήσουμε στο άρθρο για τον Περικλή, κλείνοντας τα κείμενα για τους ανθρώπους που πιθανά αποτελούσαν τον «κύκλο του Περικλή». Στο άρθρο αυτό θα αναφερθούμε στον τραγικό ποιητή Σοφοκλή, ο οποίος γεννήθηκε περίπου την ίδια εποχή με τον Περικλή και ήταν ένας από τους στενούς φίλους του.

Ο Σοφοκλής γεννήθηκε πιθανά το 497/96 π.Χ. στον Ίππιο Κολωνό από εύπορη οικογένεια. Ο πατέρας του Σόφιλλος ήταν οπλοποιός. Η μόρφωση που δέχθηκε ο Σοφοκλής ήταν υψηλού επιπέδου, όπως άρμοζε την εποχή εκείνη σε γόνο αριστοκρατικής οικογένειας. Στην αρχή της σταδιοδρομίας του ως τραγικός ποιητής ήταν συνδεδεμένος με τον Κίμωνα, τον γιό του Μιλτιάδη, του θριαμβευτή του Μαραθώνα. Λέγεται, μάλιστα, ότι το 468 π.Χ. όταν κέρδισε το πρώτο βραβείο στους δραματικούς αγώνες οι κριτές δεν ήταν ο λαός, αλλά ο Κίμων και οι άλλοι στρατηγοί. Πιο συγκεκριμένα, ο Πλούταρχος στην βιογραφία του Κίμωνα («Βίοι Παράλληλοι», 8, 7) αναφέρει ότι ο άρχων Αφεψίων, βλέποντας τους θεατές να φιλονεικούν και να είναι διηρημένοι, δεν έκανε την συνηθισμένη κλήρωση, αλλά ανέθεσε στον Κίμωνα και τους άλλους στρατηγούς, αφού τους όρκισε, να γίνουν οι κριτές του δραματικού αγώνα. Επιπλέον, γράφει ο Πλούταρχος ότι αντίπαλος του Σοφοκλή την χρονιά εκείνη ήταν ο Αισχύλος, ο οποίος πρωταγωνιστούσε μέχρι τότε στους δραματικούς αγώνες. Μάλιστα, αναφέρει ότι ο Αισχύλος λυπήθηκε και στενοχωρήθηκε, ώστε έφυγε από την Αθήνα και μετέβη στην Σικελία, όπου πέθανε και ετάφη (Γέλα). Το τελευταίο αμφισβητείται και επικρατεί η άποψη ότι ο Αισχύλος έφυγε αργότερα για την Σικελία. Έτσι ξεκίνησε την επιτυχή σταδιοδρομία του ο Σοφοκλής στους δραματικούς αγώνες, πετυχαίνοντας συνολικά περίπου είκοσι πρώτες νίκες. Στο Λεξικό «Σούδα» στο λήμμα Σοφοκλής αναφέρεται ότι κέρδισε εικοσιτέσσερις νίκες, ενώ ο Διόδωρος ο Σικελιώτης αναφέρει δεκαοκτώ νίκες (“Ιστορική Βιβλιοθήκη», 13, 103, 4). Στην βιογραφία του από ανώνυμο συγγραφέα αναφέρονται είκοσι νίκες και ποτέ θέση κάτω από την δεύτερη (“Life of Sophocles by anonymous”, 8). Τέλος, μία επιγραφή αναφέρει ότι κέρδισε στα Μεγάλα Διονύσια δεκαοκτώ νίκες (IG II² 2325). Η διαφορά στον αριθμό των νικών υπάρχει, διότι πιθανά κάποιοι συγγραφείς ελάμβαναν υπόψη τις νίκες όχι μόνο στα «Μεγάλα Διονύσια», αλλά και στα «Λήναια».

Ο Σοφοκλής αγαπούσε πολύ την Αθήνα («φιλαθηναιότατος»), οπότε απέρριπτε τις προτάσεις που είχε από βασιλείς άλλων πόλεων να τις επισκεφθεί. Φυσικά, δεν ήταν ο μόνος Αθηναίος που δεν ταξίδεψε. Πολύ γνωστό παράδειγμα αποτελεί ο Σωκράτης, ο οποίος είναι γνωστό ότι έλλειψε από την Αθήνα μόνο για τρεις εκστρατείες (Ποτίδαια, Δήλιο, Αμφίπολη), και ίσως μία-δύο ακόμη φορές. Η Αθήνα την εποχή εκείνη (5^ος αιώνας) ήταν το κέντρο της επιστήμης, της φιλοσοφίας και του πολιτισμού. Επομένως, όλοι οι υπόλοιποι Έλληνες και «βάρβαροι» επιθυμούσαν να βρεθούν εκεί, άρα δεν υπήρχε λόγος σε πολλούς επιφανείς Αθηναίους να μετακινηθούν. Σε αντίθεση με την σημερινή Ελλάδα, η οποία εκτός των άλλων δεν κατάφερε να γίνει παγκόσμιο πολιτιστικό και επιστημονικό κέντρο. Έτσι, όλοι οι διαπρεπείς  επιστήμονες και καλλιτέχνες προσπαθούν να βρουν διεξόδους εκτός Ελλάδος, με αποτέλεσμα, κατά την άποψή μου, η πατρίδα μας να χάνει. Γενικά, πιστεύεται ότι ο Σοφοκλής ασχολήθηκε με την «κυβερνητική» (πολιτικά) και ότι συμμετείχε σε διπλωματικές αποστολές «ἐν πολιτείαι καὶ ἐν πρεσβείαις ἐξητάζετο» (“Life of Sophocles by anonymous”, 1). Πιο συγκεκριμένα, τo 443/2 σύμφωνα με την επιγραφή IG I³ 269.36, ήταν Ελληνοταμίας, δηλαδή ταμίας της Αθηναϊκής συμμαχίας. Επιπλέον, ο Σοφοκλής διετέλεσε στρατηγός το 440/41 π.Χ. μαζί με τον Περικλή, το έτος κατά το οποίο η Σάμος, σύμμαχος των Αθηναίων επαναστάτησε εναντίον της, (Androtion, FGrH 324 F 38). Πιθανολογείται ότι ο Σοφοκλής εκλέχτηκε στρατηγός μετά την νίκη του με την «Αντιγόνη» τον προηγούμενο χρόνο στα «Μεγάλα Διονύσια». Υπάρχει σχετική αναφορά από τον Αριστοφάνη τον Βυζάντιο (257 – 180 π.Χ.),  Έλληνα φιλόλογο και διευθυντή της Βιβλιοθήκης της Αλεξανδρείας. Ο Θουκυδίδης αναφέρει («Ιστορία» 1, 116) ότι κατά την εκστρατεία κατά της Σάμου τα δεκαέξι από τα εξήντα πλοία των Αθηναίων μετέβησαν στην Χίο και μετά στην Λέσβο για να ζητήσουν βοήθεια. Στα πλοία αυτά ίσως να ήταν και ο Σοφοκλής, διότι ο Ίων ο Χίος αναφέρει την συνάντησή τους (Αθήναιος, «Δειπνοσοφιστές», XIII). Πιθανά να διετέλεσε ακόμη μία ή δύο φορές στρατηγός, μαζί με τον Νικία ή/και τον Θουκυδίδη. Τέλος, είχε εκλεγεί πρόβουλος, δηλαδή ένας από τους δέκα πρεσβύτερους άνδρες που είχαν εκλεγεί στην Αθήνα μετά την καταστροφή της εκστρατείας στη Σικελία για να φροντίσουν για την κοινή σωτηρία της πόλης.

Ο Σοφοκλής συμμετείχε στην κοινωνική ζωή της Αθήνας και σύμφωνα με τον ανώνυμο βιογράφο του ήταν πολύ αγαπητός παντού και από όλους λόγω τους ήθους του «τοῦ ἤθους τοσαύτη γέγονε χάρις ὥστε πάντηι καὶ πρὸς ἁπάντων αὐτὸν στέργεσθαι» (“Life of Sophocles by anonymous”, 7). Σε μία άλλη περίπτωση, περιγράφει ο Πλούταρχος ότι ο Σοφοκλής, ο οποίος ήταν στρατηγός μαζί με τον Περικλή σε μια συγκεκριμένη ναυτική εκστρατεία, θαύμασε την ομορφιά ενός ωραίου αγοριού, οπότε ο Περικλής του είπε ότι “Σοφοκλή, δεν είναι μόνο τα χέρια του, που πρέπει ένας στρατηγός να διατηρήσει καθαρά, αλλά και τα μάτια του” (Πλουτάρχου, «Βίοι Παράλληλοι», «Περικλής», 8, 5). Σε απόσπασμα από χαμένη πιθανά τραγωδία του φέρεται να γράφει ότι «τὸ μεθύειν πημονῆς λυτήριον», δηλαδή το ποτό είναι γιατρειά της λύπης. Εξ’ ου και η «Τέχνη Αλυπίας» (με λίγο Αντιφώντα). Σε αντίθεση, ο Περικλής όταν αποφάσισε να ασχοληθεί με την πολιτική, στην δημοκρατική παράταξη και όχι στην αριστοκρατική, όπως του ταίριαζε λόγω της οικογενείας του, σταμάτησε να εμφανίζεται συχνά σε διασκεδάσεις και δείπνα. Επιπλέον, ακολουθούσε καθημερινά αποκλειστικά μόνο ένα δρόμο, από το σπίτι του στο βουλευτήριο. Πίστευε ότι  ηγέτης δεν έπρεπε να εμφανίζεται συνεχώς και κατά κόρον στον «δήμο», αλλά για λίγο χρόνο και όταν έπρεπε. Επίσης, δεν μιλούσε για όλα τα πράγματα, αλλά για τα μεγάλα μόνο. Σε αντίθεση με σήμερα όπου οι πολιτικοί, αλλά και οι εκκολαπτόμενοι πολιτικοί, γίνονται «γλάστρες» στα κανάλια, ή μιλούν επί παντός επιστητού, και το χειρότερο έχουν καταντήσει να είναι παντού, δηλαδή «όπου γάμος και γιορτή η Βασίλω (ο «πολιτικός») πρώτη»!

Συνοψίζοντας, ο Σοφοκλής ήταν ένας από τους κορυφαίους πνευματικούς ανθρώπους της εποχής του, και φίλος του Περικλή. Έγραψε περίπου 120 τραγωδίες, εκ των οποίων σώθηκαν μόνο επτά, καθώς και αποσπάσματα από μερικές άλλες. Στα έργα του δεν προβάλλεται μόνο το αρχαίο ελληνικό θέατρο, αλλά και πολιτικές και κοινωνικές πλευρές της κλασσικής Αθήνας, από τις οικογενειακές σχέσεις μέχρι και λεπτομέρειες της θρησκευτικής ζωής  (https://www.ancient.eu/sophocles/). Τέλος, διετέλεσε Ελληνοταμίας, στρατηγός και πρόβουλος, το οποίο σημαίνει την ενεργό εμπλοκή του στα πολιτικά πράγματα της Αθήνας, καθ’ όλη την διάρκεια της ζωής του. Ήταν μια πολύ σημαντική προσωπικότητα στον στενό κύκλο του Περικλή.

Πολλές φορές αναρωτήθηκα, όπως και χιλιάδες άλλοι άνθρωποι, ειδικοί και μη, πώς έγινε ο «χρυσός αιώνας» της Αθήνας. Η επιβλητικότερη πολιτική μορφή της περιόδου αυτής ήταν αναμφισβήτητα ο Περικλής. Τι ήταν, λοιπόν, αυτό που οδήγησε τον Περικλή και την Αθήνα στην δημιουργία της πόλης-αυτοκρατορίας; Όχι μόνο σε πολιτικό επίπεδο, αλλά και σε άλλα επίπεδα, όπως η τραγική και κωμική ποίηση, η αρχιτεκτονική, η γλυπτική, η αισθητική γενικότερα, η ρητορική, η φιλοσοφία, η ιστορία, κ.λπ. Σίγουρα συνετέλεσαν πολλοί παράγοντες για το ελληνικό κλασσικό θαύμα. Τι ήταν, όμως, αυτό που οδήγησε στην απογείωση την πόλη των Αθηνών στην συγκεκριμένη περίοδο του Περικλή; Πιστεύουμε, κατά την ταπεινή μας γνώμη, ότι εκτός των εξαιρετικών προσωπικών χαρισμάτων και ικανοτήτων του, δημιούργησε γύρω του ένα κύκλο με τους καλύτερους επιστήμονες, καλλιτέχνες, κ.λπ., στις ειδικότητές τους. Επομένως, οι συμβουλές τους ήταν ό,τι καλύτερο μπορούσε να εισηγηθεί κάποιος. Σε αντίθεση με την σημερινή πολιτική κατάσταση στην Ελλάδα, όπου δεν χρησιμοποιούνται οι καλύτεροι, αλλά οι ημέτεροι, ή τέλος πάντων κατώτεροι των καλύτερων. Έτσι, η πιθανότητα σφάλματος είναι μεγαλύτερη και προφανώς το ρίσκο μεγαλύτερο. Για να αποδείξουμε τον ισχυρισμό μας αυτό θα ασχοληθούμε σε μία σειρά άρθρων με τους ανθρώπους που αποτέλεσαν τον κύκλο αυτό. Ξεκινάμε με τον Ιππόδαμο τον Μιλήσιο.

Ο Ιππόδαμος γεννήθηκε στην Μίλητο το 498 π.Χ. και πέθανε το 408 π.Χ.. Ήταν γιος του Ευρυφώντος. Ήταν αρχιτέκτονας, πολεοδόμος, φυσικός, μαθηματικός, μετεωρολόγος και  φιλόσοφος. Θεωρείται ως ο «πατέρας της πολεοδομίας». Ο Αριστοτέλης αναφέρεται στον Ιππόδαμο σε ένα εκτενές χωρίο στο δεύτερο βιβλίο των «Πολιτικών» του (1267b-1269a). Τον θεωρεί επινοητή της διαίρεσης των πόλεων και του Πειραιά («την των πόλεων διαίρεσιν εύρε και τον Πειραιά κατέτεμεν»), πιο συγκεκριμένα. Κατά τον Αριστοτέλη, επίσης, ο Ιππόδαμος ήταν ο πρώτος που χωρίς να είναι πολιτικός προσπάθησε να μιλήσει για το άριστο πολίτευμα (Αριστοτέλης, «Πολιτικά», Βιβλίο Β΄, 1267b, εκδόσεις «ΤΟ ΒΗΜΑ», Εισαγωγή- Νεοελληνική απόδοση Δ. Παπαδής). Κατά τον Ρότζερ Πάντεν (Roger Paden), καθηγητή φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο Τζώρτζ Μαίησον για να αντιληφθεί κάποιος την συνεισφορά του Ιππόδαμου στους δύο τομείς θα πρέπει να μελετήσει ταυτόχρονα το φιλοσοφικό και αρχιτεκτονικό έργο του (Roger Paden, «The two professions of Hippodamus of Miletus», Philosophy and Geography, Vol. 4, No. 1, 2001). Ο Πάντεν διερωτάται εάν ο Αριστοτέλης είναι ακριβής στο ότι ο Ιππόδαμος ήταν ο πρώτος που εφάρμοσε την τεχνολογία του πλέγματος («grid pattern») στην πολεοδομία, δηλαδή όταν οι δρόμοι τέμνονται με άλλους δρόμους σε ορθή γωνία σχηματίζοντας οικοδομικά τετράγωνα, και ταυτόχρονα ο πρώτος που συνέγραψε περί ουτοπικής πολιτείας. Τότε, συμπεραίνει ο Πάντεν, θα πρέπει να θεωρήσουμε ότι υπήρχε μεγάλη σχέση μεταξύ των δύο γνωστικών αντικειμένων. Επιπλέον, αναφέρει ότι θα πρέπει να έχουν τα δύο αντικείμενα πολλά κοινά σημεία. Ο Μπάντεν έχει υπόψη του και τον Πλάτωνα, ίσως και άλλους φιλοσόφους, οι οποίοι ασχολήθηκαν με συγγραφή ουτοπικών Πολιτειών. Στα πλαίσια των έργων αυτών οι συγγραφείς ανέφεραν τρόπους δημιουργίας πόλεων. Ο Πλάτων, για παράδειγμα, στον «Τίμαιο» περιγράφει την Ατλαντίδα η οποία έχει κυκλικό σχήμα. Το μοντέλο, όμως, που ακολουθήθηκε ευρέως ήταν ο τρόπος του Ιππόδαμου με τα οικοδομικά τετράγωνα (όπως η Νέα Υόρκη σήμερα, κ.λπ.). Οι πιο περίφημες πόλεις χτισμένες με το μοντέλο του Ιππόδαμου στην αρχαιότητα ήταν η Πριήνη και η Πέργαμος, στην Ιωνία. Άλλες πόλεις της αρχαιότητος που ακολούθησαν το πλάνο του Ιππόδαμου είναι ο Σελινούντας στην Σικελία, η Όλυνθος στην Χαλκιδική, η Μίλητος, η Αλικαρνασσός, η Κνίδος, κ.ά. (https://magical-steps.com/blog/hippodamus-of-miletus/). Από τις σύγχρονες πόλεις, εκτός της Νέας Υόρκης, πολλές πόλεις των Ηνωμένων Πολιτειών έχουν σχεδιασθεί με το μοντέλο του Ιππόδαμου (η Ουάσιγκτον στο μεγαλύτερο μέρος, το Σαν Ντιέγκο, το Σόλτ Λέικ Σίτυ, η Οκλαχόμα Σίτυ, κ.ά.).  

Ο Λουίτζι Μάτζα (Luigi Mazza), ομότιμος καθηγητής πολεοδομίας (urban planning) στο Πολυτεχνείο του Μιλάνου στο άρθρο του «Plan and constitution – Aristotle’s Hippodamus: towards an ‘ostensive’ definition of spatial planning» (The Town Planning Review, 80 (2), 2009) συμφωνεί με την άποψη του Πάντεν. Πιο συγκεκριμένα, αναφέρει ότι εάν δεν συνδυασθεί η πρωτοτυπία του Ιππόδαμου στον σχεδιασμό πόλεων με την πολιτική δεν μπορούν να εξαχθούν χρήσιμα συμπεράσματα. Ίσως, κυρίως, λόγω της ύπαρξης πόλεων σχεδιασμένων με το μοντέλο του πλεγματος και πριν τον Ιππόδαμο. Άρα, η καινοτομία του Ιππόδαμου πρέπει πιθανά να αναζητηθεί στις παραμέτρους που έλαβε υπόψη του ο Ιππόδαμος στον σχεδιασμό των πόλεων, όπως ο Πειραιάς, ώστε να βοηθήσει στην δημιουργία της άριστης πολιτείας. Στην σελίδα http://www.hellenicaworld.com/Greece/Technology/en/CityPlan.html ο Μιχαήl Λαχανάς γράφει ότι ο Ιππόδαμος διευθέτησε τα κτίρια και τους δρόμους της Μιλήτου, γύρω στο 450 π.Χ., έτσι ώστε οι άνεμοι από τα βουνά και την θάλασσα να φυσούν κατά τον βέλτιστο τρόπο μέσα από την πόλη και να παρέχουν την απαραίτητη δροσιά το καλοκαίρι! Μου είχε κάνει εντύπωση όταν ο αείμνηστος Δημήτρης μου έλεγε, κουνώντας το κεφάλι, για την δημιουργία της Βιομηχανικής Περιοχής της Αθήνας στα βόρεια της πόλης! Με το δυνατό φύσημα του βοριά όλες οι καμινάδες των βιομηχανιών προς τα πού θα έσπρωχναν τα καυσαέρια που θα εξέπεμπαν; Ο Βιτρούβιος, σύμφωνα με τον κ. Λαχανά, στο έργο του «Δέκα Βιβλία Αρχιτεκτονικής» μνημονεύει ότι στον σχεδιασμό των πόλεων θα πρέπει να λαμβάνεται υπόψη η επίδραση των ανέμων.

Κλείνοντας το σύντομο αυτό άρθρο, θα θέλαμε να τονίσουμε ότι ο Περικλής ανέθεσε στον φίλο του Ιππόδαμο τον σχεδιασμό της πόλης του Πειραιά. Μάλιστα, προς τιμήν του Ιππόδαμου, η αγορά ονομάσθηκε Ιπποδάμεια (Δημοσθένης, «Προς Τιμόθεον», 22). Επιπλέον, ο Ιππόδαμος ανήκε στους οικιστές που πήγαν στην πόλη Θούριοι, στην «Μεγάλη Ελλάδα», μαζί με τον Ηρόδοτο και τον Πρωταγόρα, απεσταλμένοι του Περικλή. Ο Ιππόδαμος, λοιπόν, ήταν στον κύκλο του Περικλή. Έτσι, ο μεγάλος ηγέτης Περικλής έκτισε την αυτοκρατορία των Αθηνών του 5^ου αιώνα. Με τους καλύτερους για μία Αθήνα Αυτοκράτειρα!

Το ερώτημα που θα μας απασχολήσει στο σύντομο αυτό κείμενο είναι η πορεία της ψυχής μετά τον θάνατο, όπου θάνατο θεωρούμε τον διαχωρισμό της ψυχής από το σώμα, άρα μιλάμε ουσιαστικά για τον θάνατο του σώματος. Το κείμενο αυτό αφιερώνεται στις ψυχές που «έφυγαν», και που ταξιδεύουν τώρα, κυρίως κατά την περίοδο του κορονοϊού και δεν δόθηκε η ευκαιρία να ακουμπήσουμε ένα λουλούδι στον τάφο τους και να ευχηθούμε «καλό ταξίδι». Κάθε ψυχή είναι αθάνατη, λέει ο Πλάτων. Διότι, προσπαθεί να αιτιολογήσει την άποψή του, κάθε πράγμα που κινείται από μόνο του είναι αθάνατο (Φαίδρος, 245c6). Έτσι, σαν συμπέρασμα συνάγεται ότι κάθε άλλο πράγμα που το κινεί κάτι άλλο και το ίδιο το κινεί κάτι άλλο, αναπόφευκτα όταν σταματήσει την κίνησή του, σταματά και η ζωή του. Άρα, μόνο ότι κινεί τον ίδιο τον εαυτό του είναι πηγή κίνησης και για τα υπόλοιπα πράγματα, όσα κινούνται. Στην συνέχεια αναφέρεται ο Πλάτων στην «αρχή», η οποία είναι κάτι που δεν δημιουργείται, διότι αν δημιουργείτο δεν θα ήταν «αρχή».

Ασφαλώς θεωρούμε σαν δεδομένο ότι ο άνθρωπος εκτός από σώμα διαθέτει και ψυχή, διότι διαφορετικά δεν θα είχε νόημα η αναφορά σε αυτή και το ταξίδι της. Τι απογίνεται, λοιπόν, η ψυχή, μετά τον διαχωρισμό από το σώμα; Εφόσον είναι αθάνατη κάπου πηγαίνει. Ποιο είναι το ταξίδι της; Ή καλύτερα ας αναρωτηθούμε πρώτα με τι μοιάζει η ψυχή. Η ψυχή, κατά τον Πλάτωνα, μοιάζει με ένα ζεύγος φτερωτών αλόγων και ένα ηνίοχο. Των θεών τα άλογα και ο ηνίοχος, όπως και οι ίδιοι, είναι από καλή γενιά και επίσης είναι αγαθοί. Τα δικά μας, όμως, άλογα, δηλαδή των θνητών, είναι ανάμεικτα. Από τα δικά μας άλογα το ένα είναι ωραίο, καλό και από καλή γενιά, το άλλο, όμως, από αντίθετη γενιά. Έτσι, ο ηνίοχός μας έχει δύσκολη δουλειά να κάνει. Από την άλλη, η ψυχή περιφέρεται εδώ και εκεί, ώσπου να αρπαχτεί από κάποιο στερεό και να μπει μέσα σε αυτό. Έτσι, το στερεό αποκτά κίνηση, θεωρώντας ότι το ίδιο κινεί τον εαυτό του. Το φτέρωμα χρειάζεται για να σηκώσει το βαρύ προς τα πάνω, προς τον αιθέρα, όπου κατοικεί η γενιά των θεών.

Το θείο είναι ωραίο, σοφό και καλό. Με αυτά τα χαρακτηριστικά τρέφεται και αυξάνεται το φτέρωμα της ψυχής. Αντίθετα, με το αισχρό και με το κακό και τα αντίθετα των προηγουμένων φθίνει και καταστρέφεται. Την κίνηση των θεών την ακολουθούν όσοι θέλουν και όσοι μπορούν, διότι ο φθόνος στέκεται έξω από το «θείο χορό». Όταν η πομπή ακολουθεί ανηφορική πορεία τα οχήματα των θεών οδηγούνται εύκολα. Αντίθετα, τα υπόλοιπα πορεύονται με δυσκολία. Διότι, είναι βαρύ το άλογο της κακίας και προς την γη ρέπει. Έτσι, εδώ είναι ο «πόνος» (κόπος) και ο έσχατος αγώνας της ψυχής. Πώς, όμως, και με ποια μέθοδο ή εργαλείο μπορούμε να «δούμε» αυτά τα «θεία πράγματα» και να κατευθυνθούμε προς το «θείο»; Η μέθοδος είναι η αναζήτηση της αλήθειας, και αυτή είναι θεατή μόνο στον κυβερνήτη της ψυχής, που είναι ο νους, ο οποίος αποτελεί και το εργαλείο της μεθόδου. Η διάνοια του θείου, αλλά και κάθε άλλη ψυχή, η οποία τρέφεται με νου και επιστήμη ακήρατη (αμόλυντη, ανόθευτη), όταν αντικρύσει για πολύ χρόνο το «ον» σε περίπτωση που το αγαπήσει οδηγείται στο ίδιο σημείο, στον υπερουράνιο τόπο. Κατά την περίοδο αυτής της περιφοράς γνωρίζει την δικαιοσύνη «καθ’ εαυτήν», την σωφροσύνη, την επιστήμη. Αυτή είναι η ζωή των θεών! Τι γίνονται, όμως, οι υπόλοιπες ψυχές; Κάποιες ακολουθούν τους θεούς χωρίς καμία δυσκολία. Οι υπόλοιπες αν και επιθυμούν την άνοδο, εν τούτοις έχουν έλλειψη δυνάμεων, οπότε συμπαρασύρονται και καταποντίζονται. Οι ηνίοχοι κάνουν σφάλματα και ακρωτηριάζονται. Στην προσπάθειά τους να δουν το «ον» κοπιάζουν πολύ, αλλά δεν μπορούν να το αντικρύσουν και τρέφονται με δοξασίες. Οπότε, όσες ψυχές δεν μπορέσουν να ακολουθήσουν τον θεό θα εμφυτευτούν σε κάποια θήρειο φύση (ζωική φύση). Υπάρχουν εννέα επίπεδα για την κατοικία της ψυχής, κατά τον Πλάτωνα. Την καλύτερη μοίρα μετά τον θάνατο έχει η ψυχή που έζησε με δίκαιο τρόπο, ενώ αντίθετα όποιος ζήσει άδικη ζωή τυχαίνει χειρότερης μοίρας όταν πεθάνει.    Η επιστροφή της ψυχής στον υπερουράνιο τόπο δεν γίνεται εάν δεν περάσουν δέκα χιλιάδες χρόνια, εκτός από την ψυχή αυτού που φιλοσοφεί χωρίς δόλο. Αυτές οι ψυχές στην τρίτη χιλιετία, αν επιλέξουν αυτή τη ζωή, δηλαδή την φιλοσοφημένη, για τρεις συνεχείς ζωές, τότε αποκτούν φτερά και αναχωρούν για τον υπερουράνιο τόπο στο τρισχιλιοστό έτος. Από τις υπόλοιπες ψυχές, οι κακές κρίνονται και εκτίουν την ποινή τους, ενώ οι καλές ζουν σε κάποιο τόπο στον ουρανό, δικαιωμένες για την καλή ανθρώπινη ζωή τους. Το τελευταίο το ευχόμαστε και για τις καλές ψυχές των ανθρώπων μας που «έφυγαν» το τελευταίο διάστημα και δεν μπορέσαμε να το εκφράσουμε με ένα λουλούδι στον τάφο τους. Καλό ταξίδι!

Η Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ στις 12
Ιουλίου του 2012 ανακήρυξε την 20^η Μαρτίου ως Διεθνή Ημέρα Ευτυχίας.
Το σκεπτικό της απόφασης ήταν ότι η ευτυχία είναι ένα δικαίωμα για όλους τους
ανθρώπους. Η ΓΣ του ΟΗΕ αναγνώρισε ότι η ευτυχία και η ευημερία είναι παγκόσμιοι
στόχοι και φιλοδοξίες στις ζωές όλων των ανθρώπων της γης, καθώς επίσης και τη
σημασία της αναγνώρισής τους ως στόχους δημόσιας πολιτικής (ψήφισμα ΟΗΕ
66/281/12-7-2012). Έτσι το σημερινό μου κείμενο θα αναφερθεί στην ευτυχία.

 Πολύ
οξύμωρο, όμως, να αναφέρεται κάποιος στην ευτυχία του ανθρώπου όταν εδώ και
δέκα ημέρες η χώρα μας πλήττεται από τον κοροναϊό, ο οποίος έχει αλλάξει δραματικά
την ζωή μας. Πόσο ευτυχής μπορεί να είναι ένας άνθρωπος κλεισμένος στο σπίτι
του και επικοινωνώντας μόνο με τους οικείους του, εάν υπάρχουν βέβαια και
αυτοί; Πώς μπορεί να είναι κάποιος ευτυχής όταν πριν τον κοροναϊό είχαμε και
την έναρξη της κρίσης στον Έβρο και το Αιγαίο με ακόμη και τώρα μη ξεκάθαρες
διαστάσεις και επεκτάσεις. Θα εκτονωθεί η κρίση; Ή θα εξελιχθεί σε μεγάλου
χρονικού μήκους κρίση; Θα είναι μόνο η προσπάθεια εισόδου των παράνομων
«προσφύγων»; Ή θα γενικευθεί και θα έχουμε κάποιο «θερμό επεισόδιο» με την
Τουρκία, όπως γράφεται εδώ και καιρό;

Είμαστε, μάλλον, τυχεροί διότι και στις
δύο περιπτώσεις η Πολιτεία αντέδρασε άμεσα και έλαβε τα αναγκαία μέτρα. Στην
μεν περίπτωση της κρίσης στον Έβρο, μάλλον, φαίνεται να κερδίζεται το «στοίχημα»,
στην δε περίπτωση του κοροναϊού, μου φαίνεται, τουλάχιστον προς το παρόν, ότι
έχουμε τις λιγότερες επιπτώσεις σε σύγκριση με «ισχυρότερες» χώρες, όπως η
Γαλλία, η Ιταλία και η Ισπανία. Ας ελπίσουμε να πάνε όλα καλά και στην
συνέχεια. Επιστρέφοντας στην διακήρυξη του ΟΗΕ για την Διεθνή Ημέρα Ευτυχίας,
θα πρέπει να τονίσουμε ότι αναφέρει ότι «αναγνωρίζει επίσης την ανάγκη για μια
πιο συνεκτική, ισόρροπη και ισορροπημένη προσέγγιση της οικονομικής ανάπτυξης,
η οποία προάγει τη βιώσιμη ανάπτυξη, την εξάλειψη της φτώχειας, την ευτυχία και
την ευημερία όλων των λαών». Στην περίπτωση της κρίσης στον Έβρο, η Τουρκία
εκμεταλλεύεται τον πόνο και την απελπισία ανθρώπων, που όπως λέει ο λαός μας
«δεν έχουν στον ήλιο μοίρα», για να «παίξει» επικίνδυνα παιχνίδια, καταστρατηγώντας
το παραπάνω ψήφισμα του ΟΗΕ εμπλεκόμενη σε εχθροπραξίες στην Συρία. Ταυτόχρονα,
υποκριτικά, διότι αν ήθελε πραγματικά να βοηθήσει τις χώρες από τις οποίες
προέρχονται οι πρόσφυγες αυτοί θα συνεισέφερε στην ανάπτυξή τους, ή θα
πρωτοστατούσε στην οικονομική τους ανάπτυξη και στην εξάλειψη της φτώχειας. Επιπλέον,
θα προσπαθούσε να μειώσει το ποσοστό της παιδικής ανέχειας στην Τουρκία, όταν
τουρκική εφημερίδα (Hurriyet Daily
News) έγραφε το 2018
(23 Απριλίου) ότι το 38% των παιδιών στην χώρα ζούσαν σε ακραία φτώχεια σε όλη
την χώρα. Άρα, δεν είναι υποκριτικό να υπερασπίζεται κανείς τους φτωχούς
«πρόσφυγες» που τους ταλαιπωρούν οι «Ναζί» (!) Έλληνες στον Έβρο, όταν η χώρα
την οποία διοικεί ζει στην φτώχια και την ανέχεια;

Στο θέμα, τώρα, του κοροναϊού θα πρέπει
να σταθμιστούν πολλοί παράγοντες πριν παρθούν αποφάσεις. Στην Μεγάλη Βρετανία
έθεσαν πρώτα το οικονομικό τους σύστημα και μετά τις ζωές των πολιτών. Άρα, και
η Μεγάλη Βρετανία καταστρατηγεί, κατά την γνώμη μου, το ψήφισμα του ΟΗΕ, διότι
δεν βάζει πάνω από όλα την ευημερία όλων των πολιτών. Αντίθετα, χωρίζει τους
πολίτες σε προνομιούχους και μη, ανάλογα με τις σωματικές τους αντοχές. Για να
το «πούμε και λίγο πιο λιανά» ας πεθάνουν και μερικές χιλιάδες συνταξιούχοι.
«Δε βαριέσαι, νούμερα είναι»! Νούμερα, ναι, αλλά είναι οι γονείς μας και οι
παππούδες μας. Πώς θα το άντεχε αυτό ένας Έλληνας, όταν η πραγματική ελληνική
παράδοση είναι στο πνεύμα του Κλέοβη
και του Βίτωνα, παραδείγματα διαχρονικά της ανθρώπινης ευτυχίας; Για την ιστορία, ο Κλέοβης και ο
Βίτων ήταν αδέλφια και ικανοί αθλητές από
το Άργος. Η μητέρα τους η Κυδίππη, ήταν
ιέρεια της θεάς Ήρας, προστάτιδας του Άργους. Επειδή
οι λευκές αγελάδες κατά την εορτή της Ήρας καθυστερούσαν να έρθουν από του
αγρούς, και η μητέρα τους έπρεπε να είναι στην ώρα της στο ιερό της θεάς υποδύθηκαν
τα ιερά ζώα της θεάς, ζεύτηκαν το άρμα και οι δύο «αεθλοφόροι» έσυραν
το άρμα με την ιέρεια μητέρα τους σαράντα πέντε στάδια, οχτώ χιλιόμετρα, από το
Άργος στο Ηραίο.  Η ταπεινή μητέρα αφού προσευχήθηκε και έκανε θυσία,
ζήτησε από την θεά να τους δώσει ό,τι καλύτερο μπορούσε να τύχει στον άνθρωπο.
Μετά από αυτό έπεσε με τα παιδιά της να κοιμηθούν. Τα δύο παλληκάρια
κοιμήθηκαν τον αιώνιο ύπνο και δεν ξύπνησαν ποτέ. Την διήγηση αυτή την
γνωρίζουμε όλοι από την ερώτηση του πάμπλουτου Κροίσου στον Σόλωνα αν συνάντησε
πιο ευτυχισμένο άνθρωπο, μετά την επίδειξη του πλούτου του παλατιού του. Ο
Σόλων σαν δεύτερο παράδειγμα ανέφερε την ιστορία με τους δύο αδελφούς. Αξίζει
να διαβάσει κανείς την ιστορία με την συνομιλία του Κροίσου με τον Σόλωνα στο
Βιβλίο Α΄ του Ηροδότου («Κλειώ», 1.31). Ο Ηρόδοτος δίνει και άλλες λεπτομέρειες
περί πραγματικής ευτυχίας. Το σίγουρο είναι ότι ο πλούτος μόνο δεν είναι η πηγή
της ευτυχίας.

Επανερχόμενοι στα θέματα των ημερών και
στο πως μπορεί να είναι ευτυχισμένος κάποιος εν μέσω «κοροναϊού» και κρίσης στον
Έβρο, θα ήθελα να σταθώ εν συντομία στον Πελοποννησιακό πόλεμο (431-404 π.Χ.).
Τον δεύτερο χρόνο του μεγαλύτερου πολέμου της ανθρωπότητας, κατά τον Θουκυδίδη,
ξέσπασε ο λοιμός, ο οποίος αποδεκάτισε μεγάλο μέρος των Αθηναίων. Έτσι, από την
μία ο αιματηρός πόλεμος και από την άλλη ο λοιμός ήταν η αφορμή να πεθάνουν
πάρα πολλοί Αθηναίοι. Εν τούτοις, την περίοδο του πολέμου μεσουράνησε ο
μεγαλύτερος φιλόσοφος όλων των εποχών, ο Σωκράτης. Συμμετείχε σε εκστρατείες,
έδειξε παραδειγματική αντοχή στις κακουχίες, έσωσε στρατηγούς από βέβαιο
θάνατο, αλλά όταν γύριζε στην Αθήνα έτρεχε στα γυμναστήρια για να συναντήσει
νέους και παλαιότερους για να φιλοσοφήσει! Και γιατί η λύση για εκείνον ήταν η
φιλοσοφία; Διότι, είναι η «Τέχνη του Βίου». Διότι, η φιλοσοφία μπορεί να μας
μάθει να ζούμε και κατ’ επέκταση να είμαστε ευτυχείς. Η φιλοσοφία μπορεί να μας
μάθει να είμαστε δίκαιοι, συνετοί, σώφρονες, ανδρείοι. Να είμαστε με λίγα λόγια
ενάρετοι. Και ο ενάρετος είναι και ευτυχής.

Έτσι, «μένουμε σπίτι» για να σώσουμε ζωές. Άρα, θα
πρέπει να είμαστε ευτυχισμένοι, διότι δεν γινόμαστε η αιτία θανάτου προσφιλών
προσώπων. Δεν μεταφέρουμε τον ιό σε γνωστούς και αγνώστους. Τι θα κάνουμε στο
σπίτι; Υπάρχουν δεκάδες πράγματα που μπορούμε να κάνουμε. Κάποιο θα μας
ταιριάζει. Ακόμη και για αυτούς που έτυχε σε αυτή την συγκυρία να είναι μόνοι,
η περίοδος αυτή είναι καλή περίοδος για αναστοχασμό, για σκέψη, για αυτογνωσία.
Μην ξεχνάμε το «εδιζησάμην εμεωυτόν» του
Ηρακλείτου. Δηλαδή, να αναζητήσουμε τον εαυτό μας!

Με το που ξέσπασε η κρίση στα σύνορά μας
στον Έβρο επίσημα χείλη, αλλά και «ειδικοί» διεθνολόγοι, δήλωναν στα τηλεοπτικά
παράθυρα ότι είμαστε μόνοι σε αυτό τον αγώνα κατά των «εισβολέων» προσφύγων,
λαθρομεταναστών ή όπως αλλιώς χαρακτηρίζονται! Η αναφορά αυτή μου έκανε αλγεινή
εντύπωση, διότι μου φάνηκε ηττοπαθής και μεμψίμοιρη. Θεωρώ ότι δεν επιτρέπονται
τέτοιου είδους αναφορές διότι πρώτον δεν έχει μεγάλη σημασία το συγκεκριμένο
γεγονός την χρονική στιγμή αυτή, και δεύτερον δεν επιτρέπεται να εκφέρονται
τέτοια λόγια από επίσημα χείλη. Θα εξηγήσω παρακάτω όσο μπορώ επιγραμματικά την
άποψή μου.

Ο Πρόεδρος της Τουρκίας Ταγίπ Ερντογάν
δήλωσε ότι θα αφήσει ελεύθερα τα σύνορα (τα δικά τους) και ότι θα στείλει
χιλιάδες ίσως και δεκάδες ή εκατοντάδες «πρόσφυγες» στην Ευρώπη. Αμέσως,
κέρδισε ένα σημείο! Εύκολα μπορούσε κάποιος να νομίσει ότι θα πέρναγαν και από
τα ελληνικά σύνορα. Η αντίδραση της ελληνικής κυβέρνησης ήταν άμεση. Δόθηκε
εντολή να μην περάσει κανείς χωρίς νόμιμα ταξιδιωτικά έγγραφα. Λογική αντίδραση
μίας κυρίαρχης χώρας. Όλοι είδαμε νεαρούς που μπορεί να είναι πρόσφυγες, μπορεί
και να μη είναι, να επιδιώκουν να περάσουν με «τσαμπουκά» τα σύνορα. Η Ελλάδα
θεώρησε ότι δεν θα μπορούσε να ελέγξει όλους αυτούς τους «πρόσφυγες» (από ποια
χώρα άραγε;) και έκλεισε τα σύνορα. Ήταν μία γρήγορη αντίδραση της κυβέρνησης
και ήταν λογικό να μην είχαν ενημερωθεί οι σύμμαχοί μας ή «σύμμαχοί» μας αν
θέλετε. Θεωρώ ότι ταυτόχρονα, ή στην συνέχεια, η ελληνική κυβέρνηση θα
ενημέρωνε πρέσβεις, κυβερνήσεις, κ.λπ. για την ενέργειά της, για τις ενέργειες
της απέναντι πλευράς και θα ζητούσε την απαιτούμενη βοήθεια, η οποία ας μου
επιτραπεί να σημειώσω ότι μπορεί να ήταν κλιμακωτής μορφής. Αυτό που χρειαζόταν
να πάρει από τον καθένα. Τα σύνορά μας, όμως, είναι δεδομένο ότι θα τα
υπερασπιζόμασταν εμείς. Άρα, προς τι οι βιαστικές δηλώσεις ότι «είμαστε μόνοι
μας;». Ακόμη και να είμαστε μόνοι μας, σε ποιο θέμα άραγε, τι σημασία είχε την
πρώτη ημέρα της κρίσης; Ομολογούσαμε ότι δεν μπορούσαμε να υπερασπιστούμε μόνοι
μας τα σύνορά μας; Ήταν, λοιπόν, το λιγότερο ατυχείς οι δηλώσεις αυτού του
τύπου. Πολλοί παρασύρθηκαν και μετέφεραν τέτοια κείμενα στα κοινωνικά δίκτυα.
Το ότι δεν αληθεύει ο αρχικός αυτός ισχυρισμός αποδεικνύεται και  από την διαφαινόμενη πλέον, έστω και αμυδρά,
«στήριξη», άκουσμα των θέσεών μας. Να ξεκαθαρίσω ότι η υπεράσπιση των συνόρων
μας είναι χρέος εθνικό δικό μας και κανενός άλλου. Ήδη, πλέον, έχουν δρομολογηθεί
ενέργειες και συναντήσεις κυβερνητικών αξιωματούχων, όπως η επίσκεψη του
Πρωθυπουργού μαζί με Ευρωπαίους αξιωματούχους στον Έβρο, η έκτακτη σύνοδος των
Υπουργών Μεταναστευτικής Πολιτικής την Τετάρτη, η ενημέρωση και οι επικοινωνίες
του Πρωθυπουργού με αρχηγούς Κρατών, κ.λπ.

Ακόμη, όμως, και να μέναμε εντελώς μόνοι
στον αγώνα αυτό δεν θα έπρεπε να μας απασχολεί, διότι εμείς αγωνιζόμαστε για
την εθνική κυριαρχία και την ανεξαρτησία μας. Σε αντίστοιχες περιπτώσεις στην
ιστορία μας χρειάστηκε να πολεμήσουμε μόνοι μας. Άρα, ποιο θα ήταν το πρόβλημα
και γιατί έπρεπε να ειπωθεί από επίσημα χείλη; Να θυμίσω ότι πριν την μάχη του
Μαραθώνα οι Πέρσες είχαν περάσει από την Ερέτρια, την οποία κατέλαβαν με
προδοσία, την λεηλάτησαν, έκαψαν τους ναούς και πούλησαν τους κατοίκους σαν
δούλους (Ηρόδοτος, «Ερατώ», 101-102). Στην συνέχεια οι Πέρσες πέρασαν απέναντι
στον Μαραθώνα, οδηγημένοι από τον Ιππία, γιό του Πεισίστρατου! Εκεί οι Αθηναίοι
ήταν μόνοι τους, μαζί με τους Πλαταιείς. Διαφωνούσαν για το τι έπρεπε να κάνουν.
Μερικοί έλεγαν να κλειστούν στα τείχη τους στην Αθήνα. Δεν είχαν αντιληφθεί τι
έπαθαν οι Ερετριείς! Έτσι, ο Μιλτιάδης έπεισε τον πολέμαρχο Καλλίμαχο και με
την ψήφο του αποφάσισαν να μείνουν και να γράψουν μία ακόμη ένδοξη σελίδα στην
μακραίωνη ιστορία μας. Μόνοι οι Αθηναίοι με τους Πλαταιείς. Μόνος ο Λεωνίδας με
τους Θεσπιείς. Έτσι, δίνονται οι αγώνες. Οι ριψάσπιδες πάντα υπήρχαν. Είναι στο
χέρι του καθενός μας να αποφασίσει σε ποια πλευρά θα είναι.

Στην συγκεκριμένη περίσταση χρειάζεται ενότητα και αποφασιστικότητα.
Ούτε μεμψιμοιρίες, ούτε κομματικές αντιλήψεις και σημαίες. Θα υπάρξει ο χρόνος
για  αναστοχασμό και ήρεμη κριτική
ανάλυση των γεγονότων στο σύντομο μέλλον. Τώρα χρειάζεται επαγρύπνηση και
αφοσίωση στον κοινό σκοπό. Την διαφύλαξη της εθνικής κυριαρχίας και της
ανεξαρτησίας μας.