Γράφει ο Βασίλης Τσιάντος, Καθηγητής Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης, τμήμα Φυσικής, Διευθυντής του ΔΠΜΣ «Διδακτική των Επιστημών και Σύγχρονες Τεχνολογίες»

Χτες Πέμπτη 20 Νοεμβρίου 2025 «εορτάστηκε» η Παγκόσμια Ημέρα Φιλοσοφίας. Καθιερώθηκε από την ΟΥΝΕΣΚΟ το 2002. H ΟΥΝΕΣΚΟ στην σελίδα της στο διαδίκτυο υπογραμμίζει τη διαχρονική αξία της φιλοσοφίας για την ανάπτυξη της ανθρώπινης σκέψης, για κάθε πολιτισμό και για κάθε άτομο. Συμπληρώνει ότι «ἡ φιλοσοφία είναι ένας εμπνευσμένος κλάδος καθώς και μια καθημερινή πρακτική που μπορεί να μεταμορφώσει τις κοινωνίες. Επιτρέποντας την ανακάλυψη της ποικιλομορφίας των πνευματικών ρευμάτων στον κόσμο, η φιλοσοφία διεγείρει τον διαπολιτισμικό διάλογο. Αφυπνίζοντας τα μυαλά στην άσκηση της σκέψης και την αιτιολογημένη αντιπαράθεση απόψεων, η φιλοσοφία βοηθά στην οικοδόμηση μιας πιο ανεκτικής, πιο σεβαστής κοινωνίας. Έτσι, βοηθά στην κατανόηση και την αντιμετώπιση των σημαντικών σύγχρονων προκλήσεων δημιουργώντας τις πνευματικές συνθήκες για αλλαγή».

Στην χώρα με όμως δεν έχει καθιερωθεί ευρέως. Η γνώμη μου είναι ότι θα πρέπει να καθιερωθεί επισήμως από την ελληνική πολιτεία και να «εορτάζεται» με πλήθος εκδηλώσεων. Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας θα πρέπει να αναλάβει μια τέτοια πρωτοβουλία.

Η φιλοσοφία δεν έχει, κατά την γνώμη μου, την θέση που της αρμόζει στο σύγχρονο νεοελληνικό κράτος. Ποιοι είναι οι λόγοι; Δεν θα τολμούσα να ισχυριστώ ότι τους γνωρίζω πάρα μόνο ότι περνούν κάποιες σκέψεις από το μυαλό μου. Ας ξεκινήσουμε με την εξυπνάδα «αμπελοφιλοσοφίες», που μπορώ να το δεχθώ μόνο με την σύνδεση με τους «Δειπνοσοφιστές» του Αθηναίου ή το «Συμπόσιο» του Πλάτωνος, όπου έρεε άμετρα ή με μέτρο ο οίνος! Κατά τα άλλα, μάλλον συνδέεται με το νεοελληνικό σύμπλεγμα κατά της αρχαίας Ελλάδος, διότι ναι μεν είμεθα υπερήφανοι για εκείνους, από την άλλη όμως δε κατανοούμε ότι υστερούμε πολύ από εκείνους και απέχουμε παρασάγγας! Υποτιμούμε, γενικώς, οτιδήποτε θαυμαστό έκαναν οι αρχαίοι πρόγονοι μας πιστοί στο Αισωπικό, «όσα δεν φθάνει η αλεπού τα κάνει κρεμαστάρια». Γι’ αυτό και η χώρα μας δεν διαθέτει αισθητική, δεν διαθέτει εκπαιδευτικό σύστημα αξιόλογο, δεν διαθέτει αξιόλογα πανεπιστήμια, δεν διαθέτει πολλά. Γιατί όμως η φιλοσοφία θα μπορούσε να παίξει σημαντικό ρόλο στην ελληνική κοινωνία; Και ποια φιλοσοφία;

Η φιλοσοφία είναι συνδεδεμένη με την αμφισβήτηση. Θέλουμε σήμερα την αμφισβήτηση; Ή προτιμάμε να «προσκυνάμε» «ηγέτες»; Διαβάζοντας το βιβλίο της Τζούλια Αννας «Πλάτων» αντιλαμβανόμαστε ότι ο σκοπός του Πλάτωνα δεν ήταν να μας προσφέρει δόγματα, αλλά να μας οδηγήσει στη αμφισβήτηση, όπως έκανε και ο δάσκαλός του Σωκράτης. Σήμερα αμφισβητούμε τον δάσκαλο; Ο Σωκράτης αμφισβητούσε ότι οι πολιτικοί γνωρίζουν. Σήμερα αμφισβητούμε τους πολιτικούς; Εκτός εάν γνωρίζουν! Μα, αν γνώριζαν δε θα ήταν η χώρα δεκαπέντε χρόνια σε οικονομική κρίση. Θα είχαν λύσει το πρόβλημα σε δύο-τρία χρόνια.

Επομένως, μια αρχή της φιλοσοφίας είναι η αμφισβήτηση. Την θέλουμε, όμως, σαν κοινωνία; Θέλουν την αμφισβήτηση οι πολιτικοί ή θέλουν να μας λένε συνεχώς «άσε ξέρω εγώ» χτυπώντας μας την πλάτη; Θέλει την αμφισβήτηση ο δάσκαλος; Ή καταρρακώνεται το εγώ του όταν τον αμφισβητούν οι μαθητές του; Στα πανεπιστήμιά μας τα μέλη ΔΕΠ θέλουν την αμφισβήτηση; Την προωθούν μέσα από την επιστημονική μέθοδο; Ή η κατοχή του διδακτορικού προσδίδει χαρακτηριστικά αυθεντίας, που δεν πρέπει να αμφισβητούνται από κανένα; Μήπως γενικά η αμφισβήτηση, η αμφιβολία, η απορία, το ερευνητικό ερώτημα που μας πάει μπροστά δεν είναι αποδεκτό ευρέως στη σύγχρονη Ελλάδα; Μήπως ταιριάζουμε πιο πολύ με τις ανατολικές θεοκρατικές χώρες της εποχής του Σωκράτη και του Πλάτωνα, και όχι με την αρχαιοελληνική παράδοση που εκπαίδευε «αμφισβητίες»; Από πού να αρχίσει και πού να τελειώσει κάποιος; Από τον Προμηθέα, την Αντιγόνη, τον Σωκράτη, τον Διογένη τον Κυνικό, τους άλλους φιλοσόφους; Έχουμε κατανοήσει ότι η ερώτηση, η απορία είναι το σημαντικό. Όχι η απάντηση. Με την Τεχνητή Νοημοσύνη σήμερα τις απαντήσεις, μετά από έλεγχο, τις βρίσκει κανείς εύκολα. Τις ερωτήσεις όμως; Την διαδρομή που πρέπει να ακολουθήσουμε για να βρούμε την απάντηση; Ποιος μας την δείχνει; Τα σχολεία με τον φόβο των δασκάλων και των εκπαιδευτικών για την ύλη; Τα μαθησιακά αποτελέσματα των μαθημάτων των προπτυχιακών σπουδών;

Να τι διδάσκει η φιλοσοφία και η ζωή του Σωκράτη, η φιλοσοφία του Πλάτωνος. Διδάσκουν το «καλώς ερωτάν» και μετά βοηθούν να βρούμε μόνοι μας τον δρόμο μας! Όχι, ο γονέας, όχι ο δάσκαλος, όχι ο πολιτικός, όχι η κοινωνία. Μόνοι μας. «… δεν είναι δυνατό ο Πλάτων να γνωρίζει κάτι για λογαριασμό σου. Εσύ ο ίδιος θα πρέπει να προσπαθήσεις από μόνος σου ώστε να μπορέσεις να καταλάβεις τι γίνεται.». Και επιπλέον «το να βασίζεσαι στην μαρτυρία κάποιου άλλου, όσο βάσιμη και αν είναι αυτή, δεν είναι ποτέ το ίδιο με το να βιώνεις το γεγονός αυτό ο ίδιος.»

Αυτή είναι η δουλειά της φιλοσοφίας. Να μας έχει συνεχώς «καθ’ οδόν». Να αναζητούμε συνεχώς την Ιθάκη. Να μας μάθει να σκεφτόμαστε ορθά.

Γι’ αυτό θα πρέπει ασχολούμαστε πολύ με την φιλοσοφία, διότι αυτό που λείπει από την κοινωνία μας είναι η σκέψη. Η ορθή σκέψη. Έτσι θα πρότεινα να καθιερωθεί ο εορτασμός της Παγκόσμιας Ημέρας Φιλοσοφίας με πολλές εκδηλώσεις σε όλη την χώρα. Για παράδειγμα τα σχολεία θα μπορούσαν να καλέσουν ειδικούς και να γίνουν διαλέξεις/συζητήσεις καθ’ όλη την διάρκεια της ημέρας. Πανεπιστημιακοί θα μπορούσαν να ανταλλάξουν απόψεις για σύγχρονα προβλήματα, όπως τα ηθικά διλήμματα που απορρέουν από την τεχνητή νοημοσύνη, την ευθανασία, κ.λπ..

Κλείνοντας θα ήθελα να τονίσω ότι συνεισφέρουμε και εμείς με την σημερινή εκδήλωση του Διατμηματικού Προγράμματος Μεταπτυχιακών Σπουδών της «Διδακτικής των Επιστημών και Σύγχρονες Τεχνολογίες» του τμήματος Φυσικής του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης με το δωρεάν διαδικτυακό σεμινάριο/συζήτηση (ελεύθερη είσοδος, στα αγγλικά) με τέσσερις εκλεκτούς καλεσμένους συνεργάτες/συναδέλφους από το εξωτερικό στην διαδικτυακή αίθουσα (https://dstduth.gr/dl/seminaria) στις 7 μ.μ.. Θα προηγηθεί στις 6 μ.μ. μία συζήτηση με την Δρ. Κερασένια Παπαλεξίου για την «Διαχρονική αξία της φιλοσοφίας» (στα ελληνικά). 

Στο άπειρο πορεύομαι
Απ’ τ’ άπειρο ξεκίνησα
Κέντρο του σύμπαντος κι αθάνατος
Νόμισα ο άμυαλος πως ήμουνα.

«Επιτύμβιο»

Θανάσης Παπακωνσταντίνου

Στις αρχές του έτους ένας πολύ αγαπητός συνάδελφος μου πρότεινε να κάνουμε μία εκδήλωση για το άπειρο σε Λύκειο της περιοχής. Αποδέχτηκα με χαρά την πρόσκληση και ανέλαβα το φιλοσοφικό μέρος του απείρου. Όπως συμβαίνει σε κάθε περίπτωση πρωτόπειρου ανθρώπου ξεκίνησα την αναζήτηση για υλικό της ομιλίας, έχοντας μόνο στο μυαλό μου ότι ο Αναξίμανδρος είχε πει ότι το άπειρο ήταν η αρχή των πάντων.

Πίστευα ότι θα έβρισκα αρκετό υλικό, αλλά δεν υπολόγιζα ότι θα έβρισκα «άπειρο» υλικό για το άπειρο! Έτσι, ξεκίνησα την μελέτη, αφού η «μελέτη είναι το παν». Αναζητώντας στο διαδίκτυο κάτι το ιδιαίτερο για το άπειρο «έπεσα» επάνω στο τραγούδι του Τζέιμες Γιουνγκ (Jaymes Young) “Infinity (Άπειρο)”. Μέσα στους στίχους ο Γιούνγκ λέει “I love you for Infinity”, δηλαδή «Σ’ αγαπώ για άπειρο» προφανώς εννοώντας «Θα σε αγαπώ για πάντα». Γιατί όμως δεν έβαλε τις λέξεις “for ever”; Αυτό ήταν ένα ερωτηματικό για μένα. Έτσι αναζήτησα τους στίχους και όταν «έπεσα» πάνω στην στροφή που λέει,

Meet me at the bottom of the ocean

Where the time is frozen

Where all the universes open

Love isn’t random, we are chosen

And we could wear the same crown

Keep slowing your heart down

We are the gods now

Γνώρισε με στο βυθό του ωκεανού

εκεί που ο χρόνος είναι παγωμένος

όπου όλα τα σύμπαντα ανοιχτά

Η αγάπη δεν είναι τυχαία, είμαστε επιλεγμένοι

Και θα μπορούσαμε να φορέσουμε το ίδιο στέμμα

Συνέχισε να επιβραδύνεις την καρδιά σου,

Είμαστε οι θεοί τώρα

ξετρελάθηκα με την έμπνευση του στιχουργού. Γιατί; Διότι με εντυπωσίασε η πηγή της έμπνευσής του! Έμπνευση από την επιστήμη; Από την φυσική; Από τα μαθηματικά; Από την φιλοσοφία; Είναι δυνατόν για ένα στιχουργό, τραγουδοποιό της σύγχρονης γενιάς να έχει πάει τόσο βαθιά; Μήπως είναι δικό μου ατόπημα, μέσα στην αγάπη μου να «βλέπω» παντού αλληλοσυσχετίσεις και αλληλεξαρτήσεις, ακόμη πιθανά και εκεί που δεν υπάρχουν; Είναι δυνατόν ο Τζέιμες Γιουνγκ να εμπνεύστηκε από αυτά που νόμιζα εγώ; Μήπως η Γεωργία είχε δίκαιο, που με αμφισβήτησε; Βέβαια, την αμφισβήτηση την έχω και εγώ μέσα μου βαθιά ριζωμένη, απομεινάρι της μελέτης της αρχαιοελληνικής φιλοσοφίας. Ποια είναι όμως τα σημεία που με ώθησαν να σκεφτώ ότι Τζέιμες Γιουνγκ εμπνεύστηκε από όλα τα παραπάνω, κατά την δική μου σκέψη; Πρώτα απ’ όλα ήταν ο τίτλος “Infinity”, όπως είπα και παραπάνω. Γιατί δεν έγραψε “for ever”; Το Infinity είναι «τεχνικός» όρος στα μαθηματικά και την φυσική. Για τα μαθηματικά είναι εύκολο να το αντιληφθούμε όλοι από την εγκύκλια γνώση που έχουμε λάβει με τα όρια που τείνουν στο άπειρο, με το πλήθος των φυσικών (1, 2, 3, …) που είναι άπειροι, κ.λπ. Στην φυσική έχουμε ερωτήματα σχετικά με την έκταση του σύμπαντος. Είναι το σύμπαν άπειρο ή πεπερασμένο; Το ερώτημα αυτό υπάρχει από την αρχαιότητα. Βέβαια, για να είμαστε απόλυτα σωστοί θα πρέπει να ορίσουμε «τί είναι το άπειρο»! Είναι κάτι που δεν έχει «πέρας», τέλος; Που είναι απεριόριστο; Άρα, κάτι που δεν μπορεί να επεκταθεί; Οι απαντήσεις σε αυτές τις ερωτήσεις θα πρέπει να δοθούν με προσοχή, διότι διαφορετικά υπάρχει κίνδυνος να πέσουμε σε πλάνη, όπως ισχυρίζεται ο Στήβεν Κροθερς (Stephen J. Crothers) ότι έπεσε ο Νομπελίστας του 2013 Μπράιαν Σμιτ (Brian Schmidt) σε ερώτηση 11χρονου μαθητή! Ο Αυστραλός Μπράιαν Σμιτ και οι Αμερικανοί Σαούλ Πέρλμιούτερ (Saul Perlmutter) και Άνταμ Ρίις (Adam Riess) μοιράστηκαν το βραβείο Νόμπελ φυσικής για το 2013. Οι παρατηρήσεις και οι μελέτες τους δεν απέδειξαν μόνο ότι το σύμπαν μεταβάλλεται, αλλά και ότι η κίνησή του είναι επιταχυνόμενη!

Αν πάμε πιο κάτω στο τραγούδι του Τζέιμες Γιουνγκ θα παρατηρήσουμε στον πρώτο στίχο την έκφραση “meet me at the bottom of the ocean (συνάντησέ με στον βυθό του ωκεανού”. Φοβερά ποιητικός στίχος! Είναι μόνο αυτό; Ή εμπεριέχει μέσα «κρυφά μυστικά» και έμπνευση από την φιλοσοφία, που πηγαίνει πίσω στον Πλάτωνα; Θα το αφήσω αυτό το σημείο και θα προχωρήσω στους επόμενους στίχους. Στον δεύτερο συναντάμε την λέξη “time (χρόνος)”. Πόσα και πόσα βιβλία, άρθρα, δεν έχουν γραφεί για τον χρόνο. Ο φυσικός, ο μαθηματικός «δουλεύει» με τον χρόνο. Οι φιλόσοφοι το ίδιο. Ήταν τυχαία η επιλογή της λέξης; Ή ο στιχουργός την έβαλε γιατί ήθελε να ξεφύγει από το καθημερινό λεξιλόγιο και ήθελε να μιλήσει, εκτός από την νεολαία, και στους «μυημένους»; Στον επόμενο στίχο (τρίτο της στροφής) συναντάμε τη λέξη “universe (σύμπαν)”, και τέλος στον τέταρτο στίχο την λέξη “random (τυχαίο)”. Οι φυσικοί εξερευνούν το σύμπαν και η λέξη random είναι τεχνικός όρος στα μαθηματικά. Την τελευταία λέξη, την οποία συναντάμε στις πιθανότητες και σε όλη την θεωρία ουρών, κ.λπ. οι οποίες με την σειρά τους στηρίζονται στο «τυχαίο», τα «ενδεχόμενα» και την πιθανότητα αυτά να συμβούν. Αρκούν όλα αυτά για να πειστεί κάποιος ότι ο στιχουργός εμπνεύστηκε από την φιλοσοφία, τα μαθηματικά και την φυσική; Και γιατί αυτά τα τρία και όχι και κάτι παραπάνω; Ίσως να υπάρχει και κάτι ακόμη που εγώ δεν το βλέπω και ίσως να το βλέπει κάποιος άλλος, «μυημένος» σε άλλα μονοπάτια. Να προσθέσουμε και την λέξη “god (θεός)” στο τελευταίο στίχο της στροφής; Πριν περάσουμε στο επόμενο και τελευταίο βήμα, σχετικά με την λέξη «θεός», ας συνοψίσουμε τα παραπάνω. Συνειδητοποιώντας όλα όσα προανέφερα «έτρεξα» να βρω ποιος τέλος πάντων είναι αυτός ο Τζέιμες Γιουνγκ; Με τί άλλο ασχολείται, εκτός από την μουσική; Τί μελετάει; Από που εμπνέεται. Το πρώτο βήμα ήταν η αναζήτηση στο Wikipedia. Και ω του θαύματος, στο σχετικό άρθρο γράφεται ότι ο Τζέιμες Γιουνγκ, εκτός από την μουσική, ασχολήθηκε με την φιλοσοφία και την επιστήμη! Αυτό για το οποίο ήμουν σίγουρος επιβεβαιώθηκε. Όταν το επισήμανα στην Γεωργία πείστηκε για την ορθότητα της άποψης του δασκάλου της! Ο στιχουργός εμπνεύστηκε από την φιλοσοφία, ίσως και τον Πλάτωνα («Φαίδων»), αλλά και την επιστήμη. Γενικότερα, οι καλλιτέχνες αναζητούν την έμπνευση από όπου μπορούν να βρούν. Επομένως, τί πιο λογικό να την αναζητούν και μέσα στην φιλοσοφία και την επιστήμη; Στο επόμενο κείμενο θα αναφερθούμε στον Έλληνα μουσικό Θανάση Παπακωνσταντίνου και τους στίχους του και διερευνήσουμε την σύνδεσή τους με την φιλοσοφία.

Κλείνοντας θα ήθελα να τονίσω ότι φυσικά δεν είναι οι μόνοι στιχουργοί, μουσικοί, καλλιτέχνες που εμπνεύστηκαν από την φιλοσοφία και την επιστήμη. Το ερώτημά μου είναι το κατά πόσο εμείς μπορούμε να το αντιληφθούμε και να βρούμε αυτές τις αλληλεξαρτήσεις, μεταξύ τέχνης, φιλοσοφίας και επιστήμης; Φυσικά, το τελευταίο είναι εύκολο για τους βαθείς γνώστες και τους μυημένους; Για εμάς είναι;

Βασίλης Τσιάντος

Καθηγητής Διεθνούς Πανεπιστημίου της Ελλάδος

Πρόεδρος Δ.Ε. Παραρτήματος Καβάλας Ε.Μ.Ε.

Ο Γιόχαν Βόλφγκανγκ φον Γκαίτε (Johann Wolfgang von Goethe) γεννήθηκε σαν σήμερα στις 28 Αυγούστου 1749 στην Φραγκφούρτη και πέθανε στις 22 Μαρτίου 1832 στην Βαϊμάρη. Έτσι, αφιερώνουμε το κείμενο αυτό στην μνήμη του μεγάλου ποιητή, που γεννήθηκε πριν από 274 χρόνια. Ήταν Γερμανός ποιητής, δραματουργός, μυθιστοριογράφος, φυσικός επιστήμονας, κριτικός και θεωρητικός της τέχνης και μεγάλος φιλέλληνας. Η μεγάλη σχέση του ποιητή με την Ελλάδα ήταν το έναυσμα για την συγγραφή του σύντομου αυτού σημειώματος. Η αγάπη του για την Ελλάδα, αλλά και γενικά η ζωή και το έργο του, ενέπνευσε πολλούς συγχρόνους του, αλλά και πάρα πολλούς από τους μεταγενέστερους στοχαστές. Εδώ θα γίνει μία πρώτη γνωριμία με τον μεγάλο φιλέλληνα. Σε επόμενο κείμενο θα αναφερθούμε και σε άλλα σημεία της ζωής και του έργου του.

Γεννήθηκε στην Φρανκφούρτη από εύπορη οικογένεια. Σπούδασε Νομικά στο Πανεπιστήμιο της Λειψίας. Παράλληλα ασχολήθηκε με τις εικαστικές τέχνες και τις φυσικές επιστήμες. Η συγγραφική του σταδιοδρομία διήρκησε οκτώ δεκαετίες, από την δεκαετία του 1760 μέχρι την δεκαετία του 1830. Στα χρόνια αυτά έζησαν, γεννήθηκαν, πέθαναν μεγάλες πνευματικές μορφές, όπως ο Βολταίρος, ο Σάμουελ Τζόνσον, μέχρι «τον» Τζώρτζ Έλιοτ. Αν και θεωρήθηκε ότι ανήκε στους ρομαντικούς συγγραφείς, ο ίδιος δεν θεώρησε τον εαυτό του σαν καθαρά ρομαντικό ποιητή, αλλά μάλλον σαν ένα συνταίριασμα ρομαντικού και διαφωτιστή. Στο γράψιμό του είχε για μοντέλο τους κλασσικούς συγγραφείς, τον Όμηρο, τον Πίνδαρο, τον Ευριπίδη, κ.λπ.. Ήταν ένας από τους τελευταίους πολυμαθείς. Είχε ασχοληθεί με την νομική επιστήμη, τις φυσικές επιστήμες, την ποίηση, τις εικαστικές τέχνες, την εκπαίδευση, κ.λπ.. Κανένας άλλος συγγραφέας στην εποχή του δεν έγραψε τόσο ποιοτικά έργα στην ποίηση και στην πρόζα, αλλά και σε άλλα είδη της λογοτεχνίας, όπως για παράδειγμα μακροσκελή μυθιστορήματα και σύντομες ιστορίες.

Είχε μία ενδιαφέρουσα ζωή, συναναστράφηκε με πολλούς αξιόλογους ανθρώπους, διετέλεσε υπουργός του Δούκα της Βαϊμάρης και ήταν στενός συνεργάτης, σύμβουλος και φίλος του για πολλά χρόνια. Ταξίδεψε στην Ιταλία, όπου έμεινε περίπου δύο χρόνια (1786-88). Επισκέφθηκε μεταξύ άλλων τοποθεσιών την Ρώμη, την Κάτω Ιταλία και την Σικελία. Στην Ρώμη ήρθε σε επαφή με την αρχαιοελληνική αισθητική και τέχνη, και ξεκίνησε μέσα του μία κατά κάποιο τρόπο πλατωνική θεωρία για τη θεότητα, την ανθρωπότητα και την καλλιτεχνική δημιουργία. Καθώς αναζητούσε πηγές έμπνευσης αντιλήφθηκε ότι η Ρώμη δεν ήταν Ελλάδα, έτσι επισκέφθηκε την κάτω Ιταλία και την Σικελία, όπου ο μεγάλος του θαυμασμός για την αρχαία Ελλάδα έφθασε στο απόγειό της. Εκεί αισθάνθηκε ότι «ο ρομαντισμός είναι αρρώστια, ο κλασικισμός είναι υγεία»! Το ταξίδι του Γκαίτε στην Ιταλία ενέπνευσε πολλούς Γερμανούς νέους να κάνουν το ίδιο. Γίνεται δηλαδή ο Γκαίτε ο εμπνευστής των νέων Γερμανών, όπως ο Σίλλερ, ο Χέγκελ και ο Χέλντερλιν, οι οποίοι θαύμαζαν την αρχαία ελληνική φιλοσοφία, λογοτεχνία και τέχνη.

Το μεγαλύτερο και γνωστότερο έργο του είναι ο «Φάουστ». Τον ξεκίνησε το 1771 και ολοκλήρωσε το δεύτερο μέρος το 1831, ένα χρόνο πριν πεθάνει! Δούλευε την εργασία του αυτή εξήντα χρόνια! Ο «Φάουστ» είναι ο συγγραφέας. Είναι ο σύγχρονος του συγγραφέα άνθρωπος. Είναι η πάλη των «δύο ψυχών» μέσα στον άνθρωπο. Η «ανθρώπινη» και η «θεϊκή». Ο κόσμος της δόξας, της ηδονής, του πλούτου, της εξουσίας σε αντίθεση με τον «θεϊκό» κόσμο, τον κόσμο της αρετής, του αγαθού, της αγάπης. Ο ένας δρόμος οδηγεί στον εγωισμό, στα σφάλματα, στην καταστροφή, στον πόλεμο, και ο άλλος είναι ο δρόμος για μία ευτυχισμένη ζωή. Με αυτό το διαχρονικό θέμα ασχολείται το σημαντικότερο έργο του Γκαίτε. Στα επόμενα κείμενα θα αναφερθούμε στην πολυετή πορεία του συγγραφέα, καθώς έγραφε τον «Φάουστ».

Κλείνοντας θα ήθελα να αναφέρω ότι λέγεται ότι ο Γκαίτε λίγο πριν κλείσει τα μάτια του αναφώνησε «Περισσότερο Φως!». Το πρόσωπο που το έγραψε αυτό δεν ήταν παρών στις τελευταίες στιγμές της ζωής του μεγάλου ποιητή και αμφισβητείται η αλήθεια του γεγονότος αυτού. Ασχέτως, όμως από αυτό, το φως συμβολίζει την αλήθεια, την αρετή. Αυτό αναζητούσε ο Γκαίτε στην ζωή του. Το Φως! Αυτό χρειαζόμαστε και εμείς σήμερα στην ζωή μας. «Περισσότερο Φως»!

Βασίλης Τσιάντος

Καθηγητής Διεθνούς Πανεπιστημίου Ελλάδος

Πρόεδρος Δ.Ε. Παραρτήματος Καβάλας Ε.Μ.Ε.

Πολύς λόγος γίνεται σήμερα για τους πολιτικούς της εποχής μας σε εθνικό και διεθνές επίπεδο. Μάλιστα στην χώρα μας η μία παράταξη για να καλύψει τα λάθη των ηγετών της, θυμίζει τα λάθη των ηγετών της άλλης παράταξης. Κανείς όμως δεν μας λέει πως πρέπει να είναι ο καλός ηγέτης. Ποια είναι τα πλεονεκτήματα ενός σύγχρονου πολιτικού ηγέτη; Αυτό βέβαια εμπίπτει στα γενικότερα ερωτήματα, τι είναι η ηγεσία και ποιος είναι ο άριστος ηγέτης.

Επειδή ο ορισμός του όρου ηγεσία διχάζει ακόμη και τους ειδικούς επιστήμονες θα το παρακάμψω προς το παρόν και θα αναφερθώ σε πρακτικά παραδείγματα από γνωστές πολιτικές φυσιογνωμίες ξεκινώντας από τον Περικλή. Ο Περικλής είχε προπάππου τον Κλεισθένη, τον μεγάλο μεταρρυθμιστή και ιδρυτή της Αθηναϊκής Δημοκρατίας. Ο Πλούταρχος στον «Βίο του Περικλή» γράφει ότι ο Περικλής είχε για δασκάλους του τον Δάμωνα τον μουσικό, αλλά και σοφιστή, τον Ζήνωνα τον Ελεάτη, και τέλος τον Αναξαγόρα, που έγινε στη συνέχεια προσωπικός φίλος του. Κανένας δημοσκόπος δεν αναφέρεται για δάσκαλός του, αλλά και φίλος του. Φίλοι του ήταν ο Σοφοκλής, ο Ιππόδαμος, ο Σωκράτης, ο Φειδίας, ο Λάμπων, ο Πρωταγόρας, κ.λπ. Ο Περικλής, κατά τον Πλούταρχο, φοβούμενος ότι μπορούσε να θεωρηθεί ότι έχει σκέψεις για εγκαθίδρυση τυραννίας, λόγω της καταγωγής του, εντάχθηκε στην δημοκρατική πολιτική παράταξη. Λέει πιο συγκεκριμένα ότι «προτίμησε να ταχτεί όχι με τους πλούσιους και λίγους παρά με τους πολλούς και φτωχούς, παρά την ψυχοσύνθεσή του που δεν ήταν καθόλου λαϊκή» (Πλούταρχος, «Περικλής», κεφ. 7, 3, έκδ. ΟΕΔΒ, 1976, νεοελληνική απόδοση Μιχ. Χ. Οικονόμου). 

Ο Περικλής άλλαξε και τις συνήθειές του. Έτσι «παράτησε τις προσκλήσεις σε δείπνα και όλες τις φιλικές συναναστροφές και σχέσεις, ώστε σε όλο το μακροχρόνιο διάστημα της πολιτικής του ζωής σε κανενός φίλου το σπίτι δεν πήγε για δείπνο» λέει ο Πλούταρχος, και επιπλέον συνεχίζει «παρά μόνο μία φορά, που παραβρέθηκε στους γάμους του εξαδέλφου του Ευρυπτόλεμου, αλλά και εκεί την ώρα που θα άρχιζαν να πίνουν σηκώθηκε αμέσως και έφυγε». Με λίγα λόγια ούτε καφέ στο Κολωνάκι, ούτε δείπνα στο «Simul» και το «Nolan», ούτε δείπνα σε κότερα και κρουαζιέρες. Ειδικά, όταν ο λαός είναι σε συνεχή λιτότητα λόγω της υπερδεκαετούς οικονομικής κρίσης, του εγκλεισμού λόγω του κορονοϊού και του φόβου για τα θέματα υγείας και των οικονομικών επιπτώσεων. Ο πολιτικός θα πρέπει να αποτελεί παράδειγμα προς τον λαό του, διότι όπως λέει και ο Ισοκράτης «το της πόλεως όλης ήθος ομοιούται τοις άρχουσιν» (Ισοκράτης, «Προς Νικοκλέα», 31).

Αντίθετα, λέει ο Πλούταρχος, «η αληθινή αρετή τόσο ωραιότερη φαίνεται, όσο εκδηλώνεται περισσότερο». Επομένως, δεν δείχνουμε προεκλογικά ένα καλό εαυτό, λιτό, κοντά στους πολίτες, και λίγο καιρό μετά την ανάληψη της εξουσίας τα ξεχνάμε όλα. Εάν κάποιος είναι πραγματικός ηγέτης θα έχει ίδια συμπεριφορά και πριν και μετά τις εκλογές και χωρίς εξουσία και με εξουσία. Ο Πλάτων, γράφει ο Πλούταρχος, έλεγε για τον Περικλή ότι το μεγάλο ύψος του πνεύματος και την τελειότητα στην εκτέλεση των έργων, που προστέθηκαν στην έμφυτη ευφυΐα του τα απόκτησε από την φυσική επιστήμη που μελέτησε κοντά στον Αναξαγόρα (βλ. και «Φαίδρο» του Πλάτωνα, 270). Άρα, οι εμβριθείς σπουδές είναι απαραίτητο εφόδιο για κάθε πολιτικό. Διαφορετικά, ο πολιτικός βασίζεται στους λογογράφους του και στους συμβούλους του. Δεν είναι, όμως, το ίδιο όταν η γνώση δεν έχει γίνει βίωμα, εξ ου και οι συχνές «γκάφες» των πολιτικών. Λίγο πιο κάτω γράφει ο Πλούταρχος ότι «ο Περικλής ο ίδιος μιλούσε στο λαό με τόση περίσκεψη, ώστε πάντα, όταν πήγαινε προς το βήμα, ευχόταν στους θεούς να μην του ξεφύγει άθελα από το στόμα του ούτε μία λέξη που να ήταν ανάρμοστη στην προκειμένη περίπτωση».

Ο Περικλής καθιέρωσε «κληρουχίας καὶ θεωρικὰ καὶ μισθῶν διανομὰς προαχθῆναι» και κατά κάποιους κακόμαθε τον λαό. Αυτή είναι η μία άποψη. Η άλλη άποψη είναι ότι η ασχολία με τα κοινά απαιτούσε πολύ χρόνο στην κλασσική Αθήνα και αυτό είχε σαν αποτέλεσμα να μην έχουν τον απαιτούμενο χρόνο για το επάγγελμά τους. Έτσι καθιέρωσε τα θεωρικά, τα δικαστικά επιδόματα και άλλες μισθοδοσίες και παροχές για τον λαό.

Τέλος, στην μάχη της Τανάγρας ο Περικλής πολέμησε με μεγάλη ανδρεία και ξεχώρισε από όλους τους άλλους, αψηφώντας για την ζωή του. Δεν έμεινε στα μετόπισθεν δίνοντας συνεντεύξεις ή μιλώντας στην εκκλησία του δήμου. Ακόμη και η πληροφορία κάποιου Ιδομενέα ότι ο Περικλής ενεπλάκη στην δολοφονία του Εφιάλτη κρίνεται ως ανακριβής από τον Πλούταρχο. Ο Πλούταρχος γράφει ότι ο Περικλής «ίσως δεν ήταν ολότελα άμεμπτος, πάντως είχε φρόνημα ευγενικό και γενναιοψυχία». Κλείνοντας, θα ήθελα να συμπληρώσω ότι το μεγαλύτερο επίτευγμα του Περικλή ήταν τα αθάνατα μνημεία που κατασκευάστηκαν την εποχή του. Με τα μεγάλα αυτά έργα βρήκαν δουλειά πολλοί Αθηναίοι ειδικοί τεχνίτες, αλλά και άνεργοι πολίτες. Έτσι λέει ο Πλούταρχος οι εργασίες αυτές «μοίραζαν και σκορπούσαν, μπορεί να πει κανείς, την ευημερία σε όλους τους πολίτες, οποιαδήποτε ηλικία και αν είχαν και οποιαδήποτε φυσική δεξιότητα». Τα έργα του Περικλή έγιναν σε λίγο χρόνο, αλλά για μεγάλη διάρκεια και επιπλέον «το καθένα είχε από τότε που έγινε την ομορφιά του αρχαίου, αλλά κρατάει ως τώρα τη δροσερότητα ενός πρόσφατου και νέου έργου». Είναι δυνατόν να υπάρχουν τέτοιοι πολιτικοί ηγέτες χωρίς να έχουν ανάλογη παιδεία; Η πραγματικότητα δείχνει ότι χωρίς παιδεία και πνευματική καλλιέργεια οι πολιτικοί ηγέτες είναι κατώτεροι των περιστάσεων

Πριν λίγο καιρό φίλος ανάρτησε σε κοινωνικό δίκτυο (facebook) ένα κείμενο στα αγγλικά σχετικά με όσους έχουν μία μανία αγοράς βιβλίων, τα οποία στις περισσότερες περιπτώσεις δεν προλαβαίνουν να διαβάσουν, αλλά κοσμούν τις βιβλιοθήκες τους («Η αξία της κτήσης περισσότερων βιβλίων από αυτά που μπορείς να διαβάσεις», “The value of owning more books than you can read”). Στο ίδιο άρθρο γράφεται ότι ο Στατιστικός Νασίμ Νικόλας Τάλεμπ πιστεύει ότι με το να περιβαλλόμαστε από βιβλία, που δεν έχουμε διαβάσει, εμπλουτίζεται η ζωή μας, διότι μας υπενθυμίζουν όλα όσα δεν γνωρίζουμε! Μάλιστα, τονίζεται στο άρθρο ότι ο Ουμπέρτο Έκο είχε περίπου 30000 (τριάντα χιλιάδες) βιβλία στην προσωπική του βιβλιοθήκη, τα περισσότερα των οποίων δεν τα είχε διαβάσει!

Βλέποντας και τα βιβλία στην προσωπική μου βιβλιοθήκη, συμπέρανα ότι πάσχω από την ίδια νόσο. Πόσες φορές δεν κουβαλούσα σε σακούλες από τα παλαιοβιβλιοπωλεία της Αθήνας βιβλία εκπληκτικά (Άπαντα Πλάτωνα από τις εκδόσεις Πάπυρου, βιβλία του Βράιλα, Αριστοτέλη από διάφορες εκδόσεις, Θεόφιλο Βέικο, Μακράκη, Τσέλερ-Νεστλέ, Θεοδωρίδη, Γεωργούλη, Κορδάτο, Χέγκελ, Τζών Στιούαρτ Μιλ, Παπανούτσο, κ.λπ., κ.λπ.) στο αεροδρόμιο, στο αεροπλάνο και μετά στο σπίτι. Τα περισσότερα από τα οποία, φυσικά, δεν βρήκα χρόνο να τα διαβάσω και το χειρότερο όλων είναι ότι μου δημιουργούν και ένα συναίσθημα ότι γνωρίζω απειροελάχιστα πράγματα και ότι ο αμείλικτος χρόνος τρέχει τόσο γρήγορα, που ανησυχώ ότι δεν θα προλάβω να τα διαβάσω. Την άγνοιά μου, την είχα συνειδητοποιήσει από πολλές δεκαετίες, και μάλιστα την μετέφερα στους φοιτητές μου από την πρώτη στιγμή που επέστρεψα στην Ελλάδα, προ αρκετών ετών, ακόμη και για την επιστήμη μου, τα μαθηματικά. Τους έλεγα ότι γνωρίζω το ένα δισεκατομμυριοστό του ενός δισεκατομμυριοστού από την ύλη των μαθηματικών που υπάρχουν, και με κοίταζαν ενεοί και κεχηνότες! Για ένα νέο 18-20 ετών φαντάζει περίεργο ένας καθηγητής του να παραδέχεται ότι γνωρίζει απειροελάχιστα πράγματα από την επιστήμη του. Τι έκανε στις σπουδές του; Είναι δυνατόν να μην εκφράζει «αυτοπεποίθηση» λέγοντας «εγώ, ξέρω», όπως κάνουν πιθανά άλλοι συνάδελφοί του;

Το παραπάνω άρθρο, αλλά και οι σκέψεις και ανησυχίες μου, με έκαναν να αρχίσω να αναρωτιέμαι πόσα βιβλία μπορεί να διαβάσει κάποιος σε ένα χρόνο; Ποιος είναι ο πιθανός ελάχιστος και ποιος ο μέγιστος αριθμός βιβλίων που μπορεί να διαβάσει κάποιος σε ολόκληρη την ζωή του; Όσο και αν φαίνεται παράξενο, το ερώτημα αυτό απασχόλησε αρκετούς συνανθρώπους μας και υπάρχει αντίστοιχο υλικό στο διαδίκτυο. Ας υποθέσουμε ότι διαβάζει κάποιος ένα βιβλίο την ημέρα. Οπότε επί 365 ημέρες, αφήνουμε τα δίσεκτα, θα διαβάσει 365 βιβλία. Αν θεωρήσουμε ότι ξεκινάει κάποιος στα 20 να διαβάζει μέχρι τα 80 του, προκύπτουν 60 χρόνια. Άρα, 60×365 = 21900 βιβλία είναι ένας μέγιστος αριθμός βιβλίων που μπορεί να διαβάσει ένας φανατικός αναγνώστης. Δεν υπολογίζουμε την δυσκολία του κάθε βιβλίου και θεωρούμε ότι έχει κατανοήσει όσα διάβασε σε όλα αυτά τα βιβλία. Ένα πιο ήπιο σενάριο θα ήταν να θεωρήσουμε ότι διαβάζει 50 βιβλία κάθε χρόνο, άρα ο αριθμός των βιβλίων που θα διαβάσει σε 60 χρόνια θα είναι 3000 (τρεις χιλιάδες) βιβλία.

Επομένως, ο ελάχιστος αριθμός θα μπορούσε να θεωρηθεί το 3000 και ο μέγιστος το 21900. Δεν λαμβάνουμε υπόψη όσους δεν διαβάζουν καθόλου, ούτε όσους διαβάζουν πολύ λίγο. Έτσι, η επόμενη ερώτηση είναι πόση είναι αυτή η γνώση σε σχέση με την υπάρχουσα; Η λέξη γνώση έχει θεωρηθεί, επίσης, ότι έχει την Σωκρατική /Πλατωνική σημασία, δηλαδή βρίσκεται στο τέταρτο επίπεδο της «δίχα τετμημένης γραμμής», διότι δεν έχει μόνο σημασία τι διαβάσαμε, αλλά και τι κατανοήσαμε. Όταν έφθασα στο σημείο αυτό είπα να αναζητήσω τα βιβλία που υπάρχουν σε ένα από τα μεγάλα και πιο γνωστά Πανεπιστήμια της Αμερικής και έτσι έψαξα την βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου του Χάρβαρντ. Περιλαμβάνει 28 κτίρια και έχει 700 άτομα προσωπικό! Ο αριθμός των τόμων είναι περίπου 20 εκατομμύρια! Επιπλέον, υπάρχουν περίπου 400 εκατομμύρια χειρόγραφα (https://library.harvard.edu/about/about-harvard-library).

Νομίζω ότι είναι περιττό να βρει κανείς το ποσοστό των 21900 βιβλίων που μπορεί να διαβάσει ένας πολύ επιμελής αναγνώστης/μελετητής σε σχέση με τα 20 εκατομμύρια τόμους, αλλά ας το κάνουμε για δεοντολογικούς λόγους, αλλά και ευκολίας σύγκρισης. Πρόκειται για το 0,11%! Επομένως, όσο και να διαβάζει κάποιος θα έχει καταφέρει σε όλη του την ζωή να διαβάσει το πολύ 0,11% των τόμων της Βιβλιοθήκης του Χάρβαρντ. Άρα, πώς μπορεί να πει κάποιος ότι γνωρίζει; Μήπως, λοιπόν, πρέπει να καταργήσουμε το γενικό «ξέρω» από το λεξιλόγιό μας και να αντικαταστήσουμε με το ότι «η άποψή μου είναι το Α» και ότι στο απειροελάχιστο ποσοστό που είναι το αντικείμενό μου έχω πλήρη γνώση; Μήπως, ο Σωκράτης, επειδή ακόμη και στην εποχή του η γνώση ήταν αρκετά μεγάλη περιοριζόταν στο να λέει ότι «ένα γνωρίζω ότι δεν γνωρίζω»; Άρα, προσδιορίζοντας τι είναι αυτό που δεν γνωρίζω (την άγνοιά μου δηλαδή), αρχίζω να μελετώ, να διερευνώ το θέμα και ανεβαίνοντας σε επίπεδα, όπως η έλικα, προσπαθώ να το γνωρίσω;

Άρα, η απεραντοσύνη της γνώσης ας μας βοηθήσει να αντιληφθούμε την άγνοιά μας και με ταπεινοφροσύνη ας σκύψουμε πάνω στα θέματα που μας απασχολούν και κυρίως σε αυτά που μπορούν να μας βελτιώσουν σαν ανθρώπους. Θα ήθελα να κλείσω με ένα απόσπασμα του Κικέρωνα. Λέει κάπου ότι «μήπως οι καλύτεροι και σοβαρότεροι από όλους τους υπόλοιπους φιλοσόφους δεν ομολογούν ότι υπάρχουν πολλά που δεν ξέρουν και πολλά τα οποία πρέπει να μελετήσουν ξανά και ξανά για να τα μάθουν;» (Κικέρων, «Το φάρμακο της λύπης»).

Μία ιστορία που συγκλόνισε τις προηγούμενες ημέρες είναι η αυτοχειρία του επιχειρηματία από τον Βόλο. Ήταν ένας από τους πολλούς συνανθρώπους μας που μπορεί να κυκλοφορούν ανάμεσά μας, να έχουν πολλούς «φίλους», αλλά στην ουσία να νοιώθουν μόνοι. «Απέτυχα σε όλη μου τη ζωή» φέρεται να έγραψε ο συνάνθρωπός μας. Είναι, όμως, ή καλύτερα, πρέπει να είναι σκοπός της ζωής μας η επιτυχία;

Δυστυχώς, η εποχή μας, ειδικά τα χρόνια από την δεκαετία του ’80 και μετά, μαστίζεται από λάθος αξίες και αρχές. Πράγματα χιλιοειπωμένα μεν, αλλά με φανερή την αδυναμία να αποτελέσουν κοινωνική συνείδηση και να αποδεσμευτεί η κοινωνία μας από αυτά. Καταναλωτισμός, επιφανειακή ζωή, «δήθεν», άκρατος δανεισμός, έλλειψη αυτάρκειας, επίδειξη πλούτου, ακριβά αυτοκίνητα/σπίτια, άκρατος πλουτισμός με κάθε μέσον, θεοποίηση του χρήματος, αναξιοκρατία, ισοπεδωτισμός, κ.λπ., κ.λπ.. Όλα πράγματα χωρίς αξία, διότι ο σκοπός του ανθρώπου είναι η ευτυχία, η ευδαιμονία.

Οι περισσότεροι σοφοί ανά τους αιώνες απάντησαν στο ερώτημα πώς μπορούμε να είμαστε ευτυχισμένοι ότι όλα τα υλικά αγαθά δεν φέρνουν την ευτυχία, εάν στερούνται αρετής. Άρα, γιατί θα πρέπει να αγωνιούμε για το εάν θα είμαστε πετυχημένοι; Σίγουρα τα υλικά αγαθά σε ένα ελάχιστο βαθμό είναι απαραίτητα για μία ανθρώπινη διαβίωση. Αυτό το θεωρούμε δεδομένο. Και εφόσον ο κάθε άνθρωπος που έρχεται στην ζωή έχει δικαίωμα να ζήσει ανθρώπινα, η κοινωνία, η πολιτεία θα πρέπει να έχουν αυτό σαν σκοπό. Αφού ξεπεράσουμε αυτό το όριο σε υλικά αποκτήματα γιατί θα πρέπει να ανησυχούμε για την επιτυχία ή όχι στην ζωή μας; Γιατί θα πρέπει να συμβουλεύουμε τα παιδιά μας να γίνουν πετυχημένοι άνθρωποι; Τι σημαίνει τελικά πετυχημένος άνθρωπος; Αντίθετα, μήπως θα έπρεπε να έχουμε διαμορφώσει διαφορετικά το ερώτημά μας; Μήπως θα έπρεπε να ρωτάμε, είναι δίκαιος αυτός ο άνθρωπος; Έζησε με δικαιοσύνη;

Ο συνάνθρωπός μας φέρεται να έγραψε «έχω αποτύχει στην προσωπική μου ζωή. Παντρεύτηκα δύο φορές. Έκανα τρία παιδιά. Τελικά κατέληξα και πάλι μόνος». Για να προσθέσει, «απέτυχα. Αγόρασα σκάφος και βούλιαξε. Πήρα εργοστάσιο και έκλεισε. Απέτυχα. Ότι και να έκανα επαγγελματικά δεν πήγε καλά». Γιατί να είναι κριτήριο αυτές οι σκέψεις, απόψεις για την ζωή ενός ανθρώπου; Γιατί να μην αναρωτιόμαστε αν ζήσαμε/ζούμε δίκαια; Γιατί να θεωρούμε τόσο σημαντικό την επιτυχία ή όχι ενός γάμου και όχι το εάν φερθήκαμε δίκαια και με σύνεση προς την/τον σύζυγο; Έστω και εάν τελικά ένα ζευγάρι χωρίσει. Γιατί να μην ανησυχούμε για το εάν είμαστε δίκαιοι με τα παιδιά μας; Γιατί να μην έχουμε τέτοια ερωτήματα στο μυαλό μας και έχουμε, αντίθετα, ερωτήματα σχετικά με επιφανειακά πράγματα, όπως η επιτυχία στον επαγγελματικό βίο. Είναι σημαντικότατο μέρος της ζωής μας ο επαγγελματικός μας βίος, αλλά η επιτυχία ή η αποτυχία μπορεί να είναι και θέμα συγκυριών ή αστάθμητων παραγόντων. Αλλά, έστω ότι κάναμε λάθος, γιατί να είναι το αποκλειστικό κριτήριο για την ζωή μας; Όλα αυτά ξεκινούν από τα πρότυπα που έχει η κάθε κοινωνία και η κάθε εποχή. Παλαιότερα σκοπός πολλών ανθρώπων ήταν η τίμια εργασία και η αξιοπρεπής διαβίωση της οικογένειας και ανατροφή των παιδιών. Τις τελευταίες δεκαετίες σκοπός της ζωής ήταν τα πολλά ακίνητα, τα ακριβά αυτοκίνητα, τα ταξίδια, τα γλέντια. Έτσι, με το που κατέρρευσε αυτό το μοντέλο πριν δέκα χρόνια βρεθήκαμε «απροστάτευτοι». Με μηδενική εκπαίδευση για μία διαφορετική κατάσταση, με λιγότερα υλικά αγαθά. Δεν αντιλαμβανόμαστε ότι οτιδήποτε έχουμε είναι «δανεικό». Ερχόμαστε από το πουθενά και θα πάμε στο πουθενά. Η φύση μας χάρισε την ζωή και η φύση θα μας την πάρει. Άρα, όλα όσα έχουμε μας δωρίστηκαν και ενδέχεται κάποια μέρα να μην τα διαθέτουμε. Αντίθετα, την καλοσύνη, την δικαιοσύνη εάν τα αποκτήσουμε θα τα έχουμε για πάντα. Σε αυτά πρέπει να δίνουμε έμφαση. Να μην αφήνουμε τον εγωισμό μας να κυριαρχεί, αλλά να ζητάμε συγγνώμη από όσους αδικήσαμε.

Είναι γεμάτος ο τόπος από ανθρώπους άδικους, ανθρώπους εγωιστές, που νομίζουν ότι κινούνται έξυπνα. Ότι ξεγελάνε τους άλλους και πετυχαίνουν προσωπικά οφέλη. Δεν αντιλαμβάνονται ότι με τον τρόπο που κερδίζουν κάτι με τον ίδιο τρόπο όταν έρθει η ώρα θα το κάνουν άλλοι σε αυτούς. Ενώ αντίθετα, η καλοσύνη, η δίκαιη ζωή αναγνωρίζεται και επιστρέφει το καλό σε αυτούς που το έκαναν ή μπορεί και στα παιδιά τους.

Για να κλείσω το σύντομο αυτό σημείωμα είναι ευκαιρία να αλλάξουμε τώρα που ζούμε αυτές τις πρωτόγνωρες συνθήκες για όλους μας και με την σκέψη στις γιορτές που έρχονται να γίνουμε πιο γήινοι, πιο ανθρώπινοι. Να είναι η δίκαιη ζωή ο φάρος μας και όχι η επιτυχία. Η καλοσύνη μας και όχι η κακία που πιθανά χρησιμοποιείται για την «επιτυχία». Η αλληλεγγύη και ο καλός ο λόγος ας είναι η πυξίδα μας και όχι τα δεκάδες ακίνητα και ο πλούτος.

Σε προηγούμενα άρθρα αναφερθήκαμε στο Ε΄ Βιβλίο των «Νόμων» του Πλάτωνα. Τα πρόσωπα του διαλόγου είναι τρεις ηλικιωμένοι άνδρες, ένας Αθηναίος, ο Κλεινίας από την Κρήτη και ο Μέγγιλος από την Σπάρτη. Συναντώνται στην Κνωσό και οδοιπορούν προς το Ιδαίο άντρο, το σπήλαιο όπου ανατράφηκε ο Δίας. Θα συνεχίσουμε με τον σχολιασμό άλλων σημαντικών σημείων του Ε΄ Βιβλίου.

Συνεχίζοντας τις συμβουλές ο Πλάτων, μέσω του Αθηναίου, λέει ότι «τις συμφωνίες με τους ξένους, πρέπει κανείς να τις θεωρεί ιερές και απαραβίαστες». Η έννοια του ξένου στον Πλάτωνα, αλλά και γενικά στην κλασσική Ελλάδα, είναι αντικείμενο συζήτησης και διαφορετικών ερμηνειών μεταξύ των ειδικών. Ο ξένος προκαλεί πάντα ένα «φόβο» λόγω της ετερότητας με εμάς. Έτσι, είμαστε συνήθως «κουμπωμένοι» μαζί του. Ο Σωκράτης δέχεται μάλλον καλοσυνάτα τον ξένο στον Σοφιστή. Ο διάλογος ανοίγει με την εισαγωγή του Σωκράτη σε έναν επισκέπτη στην Αθήνα από την Ελαία στη νότια Ιταλία, την κατοικία πολλών διάσημων στοχαστών, όπως ο Παρμενίδης. Ο Σωκράτης εκφράζει μεγάλη χαρά όταν γνωρίζει αυτόν τον ξένο (Πήτερ Μπένσον, https://philosophynow.org/issues/123 /Xenos_Jacques_Derrida_on_Hospitality). Από την λέξη ξένος έχουμε την λέξη ξενοφοβία (“xenophobia”). Αντιθέτως, ο Σωκράτης εκφράζει μια έντονη αίσθηση ξενοφιλίας (“xenophillia”). Επιθυμεί να ακούσει τις απόψεις του ξένου, με την ελπίδα ότι θα ανοίξουν νέες προοπτικές για φιλοσοφικά ζητήματα (έ. α.).

Επειδή αξίζει να γράψει κάποιος ξεχωριστό άρθρο για την έννοια του ξένου στην κλασσική Ελλάδα, θα προχωρήσουμε με τον σχολιασμό των Νόμων του Πλάτωνα. Γιατί θα πρέπει να είμαστε ιδιαίτερα προσεκτικοί με τους ξένους; Διότι, απαντά ο Αθηναίος «ο ξένος βρίσκεται μακριά από φίλους ή συγγενείς και γι’ αυτό είναι πιο συμπαθής σε θεούς και ανθρώπους». Οι ξένοι έχουν την προστασία του Ξένιου Δία, και θα πρέπει να είμαστε προσεκτικοί στην ζωή μας, ώστε να μην αδικήσουμε κανένα ξένο, διότι ο Ξένιος Δίας μπορεί να επιβάλλει τιμωρία σε όποιον το κάνει, λέει ο Πλάτων. Τόσο σημαντική ήταν η φιλοξενία για τους Έλληνες της κλασσικής εποχής, αν και οι αναφορές υπάρχουν από τον Όμηρο. Βέβαια, εδώ έχουμε περιπτώσεις στην αγαπητή μας Καβάλα, που συμπολίτες μας τόνιζαν την καταγωγή του υποψηφίου και όχι τις ικανότητές του για την εκλογή του. Μάλιστα, πρόσφατα φίλος σε συζήτηση έθετε το θέμα της καταγωγής του πιθανού υποψηφίου δημάρχου, ακόμη και αν ζει 20-30 χρόνια στην Καβάλα και είναι γραμμένος από χρόνια στα δημοτολόγια του δήμου. Σημασία έχει για την συντηρητική Καβάλα, ακόμη και σήμερα, το αν γεννήθηκε, μεγάλωσε και δεν κουνήθηκε από την Καβάλα και όχι οι ικανότητές του, η διάθεσή του για προσφορά στην πόλη, η τεχνογνωσία του. Από την άλλη καμιά φορά κάνουμε και τα στραβά μάτια! Δύο μέτρα και δύο σταθμά. Η αδικία, δηλαδή, στο μεγαλείο της, που σίγουρα δεν μας κάνει να είμαστε και πολύ ήσυχοι συνειδησιακά, και κατά μεγάλο ποσοστό αυτό μπορεί να είναι η τιμωρία του Δία!

Στην συνέχεια ο Πλάτων εξετάζει το ερώτημα «τι είδους άνθρωποι πρέπει να γίνουμε» ώστε να περάσουμε την ζωή μας με ωραιότερο τρόπο. Αφού αναφέρεται σύντομα στον έπαινο και τις επικρίσεις στρέφεται στην αλήθεια, την οποία θεωρεί ότι κατέχει την πρώτη θέση μεταξύ όλων των αγαθών. Τονίζει την σημασία της γράφοντας «όποιος θέλει να γίνει ευτυχισμένος πρέπει να συνδεθεί μαζί της από την αρχή και να ζήσει όσο περισσότερο μπορεί ως φιλαλήθης άνθρωπος»! Διαχωρίζει μάλιστα τον άνθρωπο που του αρέσει να λέει ψέματα σκόπιμα, αλλά και αυτόν που διαστρεβλώνει άθελά του την αλήθεια, τον οποίο τον αποκαλεί ανόητο («άνους»). Η καημένη η αλήθεια την περίοδο που ζούμε! Την έχουμε κατακρεουργήσει. Δύο κατηγορίες ανθρώπων δεν ζηλεύει κανείς, κατά τον Πλάτωνα, τους αναξιόπιστους και τους αμαθείς. Μάλιστα λέει ότι όσο πλησιάζουν τα γηρατειά κανείς δεν τους θέλει, οπότε απομονώνονται.  Βέβαια, να μην ρωτήσουμε τι γίνεται με τους πολιτικούς μας, οι οποίοι και ψέματα λένε σκόπιμα, αλλά και πολλές φορές διαστρεβλώνουν την αλήθεια, έστω και άθελά τους. Θα μπορούσε να τους κάνει κάποιος την ερώτηση εάν ενδιαφέρονται πραγματικά για το καλό της πατρίδας μας ή αν έχουν σαν σκοπό τους την «επαγγελματική» αποκατάσταση ή την ματαιοδοξία τους ή άλλο λόγο. Οι πιο πολλοί, ίσως και όλοι, θα απαντήσουν ότι ενδιαφέρονται πραγματικά για την πατρίδα και όχι για άλλο λόγο. Στην πορεία όλα φαίνονται και όλα αποκαλύπτονται. Είναι, όμως, συνήθως αργά και πολλές ενέργειές τους είναι μη αναστρέψιμες. Άρα, αποδεικνύεται εύκολα με την πάροδο του χρόνου ότι πολλοί πολιτικοί μας ψεύδονται. Φυσικά, το θέμα είναι να αναλαμβάνουν δημόσιες θέσεις αξιόπιστοι και ειλικρινείς άνθρωποι, που διαθέτουν και όλα τα υπόλοιπα προσόντα ενός καλού πολιτικού, γνώση, εμπειρία, διάθεση να προσφέρουν, υπεράνω χρημάτων (όπως υπερηφανευόταν ότι ήταν ο Περικλής), κ.λπ..

Μετά την αλήθεια προχωρά στην αδικία λέγοντας ότι «όποιος δεν κάνει αδικίες είναι άξιος τιμών, εκείνος όμως που δεν αφήνει τους κακούς να κάνουν αδικίες αξίζει διπλάσιο σεβασμό από τον προηγούμενο». Δηλαδή, τι λέει εδώ ο Αθηναίος; Λέει, ότι δεν αρκεί να μην αδικούμε, αλλά πρέπει και όταν δούμε, ακούσουμε, μάθουμε ότι κάποιος αδικεί δεν θα πρέπει να τον αφήσουμε! Μα, στην σύγχρονη Ελλάδα λέγαμε «τι τα θέλεις; Εσύ θα βγάλεις το φίδι από την τρύπα;» όταν κάποιος πήγαινε να πει ή να κάνει κάτι κατά κάποιου που αδικούσε και που προφανώς συμφωνούσαμε, αλλά δεν είχαμε την δύναμη να αντιδράσουμε. Έτσι, ακόμη και αν βλέπαμε κάποιον να το κάνει προσπαθούσαμε να τον σταματήσουμε και όχι να τον στηρίξουμε στην προσπάθειά του. Ο Πλάτων τονίζει το σημείο αυτό επαινώντας τον πρώτο που δεν αδικεί, αλλά για τον δεύτερο γράφει ότι «αξίζει όσο χίλιοι και πρέπει να θεωρείται μεγάλος και τέλειος πολίτης, αληθινό υπόδειγμα αρετής». Το ίδιο αναφέρει και για τις άλλες αρετές, ότι δηλαδή δεν πρέπει να τις κρατάμε για τον εαυτό μας, αλλά να τις μεταδίδουμε και στους άλλους. Κλείνοντας το θέμα αυτό ο Αθηναίος λέει ότι θα πρέπει να φροντίζουμε να υπάρχει άμιλλα μεταξύ μας για την αρετή, διότι αυτός είναι ο καλύτερος τρόπος για να βελτιωθεί μία πόλη. Δηλαδή, αν θέλουμε να βελτιώσουμε την πόλη μας θα πρέπει να επιδοθούμε στην πραγματική βελτίωση του εαυτού μας, και όχι φυσικά στα λόγια, διότι κατ’ αυτόν τον τρόπο θα γίνουμε και καλύτεροι πολίτες. Οι ενέργειές μας να καθορίζονται από το δίκαιο, από την σύνεση, από την σωφροσύνη. Επίσης, θα ασχολούμαστε με θετικά έργα για το καλό της πόλης, και όχι για την προσωπική μας προβολή, το προσωπικό μας συμφέρον, ή το συμφέρον μίας μικρής ομάδας.

Στις 6 Νοεμβρίου 2020 διεξάγεται ο Πανελλήνιος Διαγωνισμός της Ελληνικής Μαθηματικής Εταιρίας (ΕΜΕ) με την ονομασία «ΘΑΛΗΣ» για τις τάξεις του Γυμνασίου (Β΄ και Γ΄) και το Λύκειο. Λόγω των ειδικών συνθηκών που ζούμε φέτος ο διαγωνισμός θα πραγματοποιηθεί με διαφορετικό τρόπο από τις προηγούμενες χρονιές. Έτσι, κάθε ενδιαφερόμενος μαθητής θα πρέπει να συμβουλευτεί τον εκπαιδευτικό του (μαθηματικό) για τις ενέργειες που πρέπει να γίνουν για να δηλώσει την συμμετοχή του. Μπορεί επίσης να απευθυνθεί στην σελίδα της ΕΜΕ (www.hms.gr) για περισσότερες πληροφορίες.

Η μαγεία των μαθηματικών είναι αποδεκτή από όλους όσους έχουν ασχοληθεί με αυτά. Πολλοί είναι αυτοί που ξεκίνησαν να σπουδάσουν κάτι άλλο και στην συνέχεια, όταν ανακάλυψαν τα μαθηματικά, στράφηκαν προς αυτά. Στη σειρά των άρθρων αυτών θα αναφερθούμε στην αξία των μαθηματικών, την φύση τους, την χρήση τους και την ομορφιά τους. Τον τίτλο των άρθρων τον δανειζόμαστε από το ομώνυμο βιβλίο του Γάλλου μαρξιστή φιλοσόφου Αλαίν Μπαντιού «Εγκώμιο για τα Μαθηματικά». Στο βιβλίο αυτό θα αναφερθούμε διεξοδικότερα σε επόμενο άρθρο.

Τα μαθηματικά υπήρχαν πιθανά από την εποχή των Σουμέριων, των Βαβυλώνιων, των Αιγυπτίων, κ.λπ., ίσως και από πιο πριν. Οι λαοί αυτοί χρησιμοποιούσαν σίγουρα μαθηματικές πράξεις για τις πρακτικές τους ανάγκες. Υπάρχει, όμως, διάκριση μεταξύ πρακτικής εφαρμογής και θεωρητικής ενασχόλησης. Ως επιστήμη, οι ειδικοί πιστεύουν ότι τα μαθηματικά ξεκίνησαν με τους Πυθαγόρειους και τον Θαλή. Αξιωματικά θεμελιώθηκαν με τον Ευκλείδη. Τα «Στοιχεία» του Ευκλείδη περιλαμβάνουν 13 Βιβλία. Κάθε Βιβλίο περιέχει όρους (ορισμούς), αιτήματα (αξιώματα), κοινές έννοιες, και προτάσεις (θεωρήματα). Για παράδειγμα, το πρώτο Βιβλίο περιέχει 23 όρους, 5 αιτήματα, 9 κοινές έννοιες και 48 προτάσεις. Στην Εικόνα 1 βλέπουμε την εισαγωγή από το πρώτο Βιβλίου των «Στοιχείων»  του Ευκλείδη από αγγλική έκδοση.

To γνωστό ηλεκτρονικό κατάστημα amazon.com στην παρουσίαση της έκδοσης των «Στοιχείων» γράφει ότι: «ο Ευκλείδης είναι ο πιο διάσημος μαθηματικός όλων των εποχών. Έζησε κατά τον τρίτο ή τέταρτο αιώνα π.Χ., μετά τον Πλάτωνα και πριν τον Απολλώνιο τον Περγαίο. Η φήμη του προέρχεται πρώτιστα από τα «Στοιχεία», τα οποία έγραψε σε δεκατρία βιβλία, και τα οποία έχουν ασκήσει στο ανθρώπινο μυαλό μεγαλύτερη επίδραση από οποιοδήποτε άλλο έργο εκτός της Βίβλου»! Τα ίδια γράφει και το Wikipedia («τα Στοιχεία του Ευκλείδη αναφέρονται σαν το πιο επιτυχές και με την μεγαλύτερη επιρροή βιβλίο που έχει γραφεί ποτέ), αλλά και πολλοί άλλοι συγγραφείς, όπως ο  Αμίρουτσε Μοκτέφ (Amirouche Moktef ), ο οποίος έγραψε το 2011 ότι «μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1860 στην Βικτωριακή Αγγλία τα Στοιχεία του Ευκλείδη χρησιμοποιούντο χωρίς ανταγωνιστή σαν διδακτικό σύγγραμμα για την διδασκαλία της γεωμετρίας στα σχολεία και τα κολλέγια». Οπότε δεν θα πρέπει να θεωρείται εξωπραγματικό αυτό που έκανε ο φιλόσοφος Σπινόζα και στο οποίο θα αναφερθούμε παρακάτω.

Είναι γνωστό ότι οι τρεις μεγάλοι Ορθολογιστές φιλόσοφοι, Καρτέσιος, Σπινόζα και Λάιμπνιτς είχαν επηρεαστεί από τον Πλάτωνα και την σημασία που έδινε εκείνος στα μαθηματικά, αλλά και στην Λογική. Έτσι οι αναφορές τους στα μαθηματικά μέσα στα έργα τους είναι πολλές. Σε αυτές θα αναφερθούμε σε άλλο άρθρο. Στο παρόν άρθρο θα αναφερθούμε στο σημαντικότερο έργο του Σπινόζα, την «Ηθική» του. Όπως θα περίμενε κανείς η «Ηθική» σαν φιλοσοφικό κείμενο θα έπρεπε να ήταν σε μορφή πραγματείας ή διαλόγου (κατά μίμηση του Πλάτωνα). Παρ’ όλα αυτά ο Σπινόζα για να δείξει την πίστη του στην αξία της γεωμετρίας έγραψε την «Ηθική» του όπως παρουσιάζει και ο Ευκλείδης τα «Στοιχεία» του.

Όπως φαίνεται και στην Εικόνα 2 ο Σπινόζα στο έργο του «Ηθική», στο πρώτο μέρος «Περί Θεού», ξεκινά με οκτώ (8) ορισμούς, προχωρά με επτά (7) αξιώματα και συνεχίζει με 36 προτάσεις, τις οποίες «αποδεικνύει». Μάλιστα σε πολλές από αυτές τελειώνει με το Ο.Ε.Δ. («όπερ έδει δείξαι») του Ευκλείδη, όπως φαίνεται στο τέλος των προτάσεων 3 και 4!

Οι ορθολογιστές φιλόσοφοι προσπαθούσαν να επιστρέψουν στις «πρώτες αρχές» και ήθελαν να «χτίσουν» ένα φιλοσοφικό σύστημα στηριζόμενο σε στέρεες βάσεις. Έτσι, κατέληξαν στην Ευκλείδειο γεωμετρία και την αξιωματική της θεμελίωση, θεωρώντας ότι θα μπορούσαν να κάνουν κάτι αντίστοιχο για το φιλοσοφικό τους σύστημα. Εξ’ ου και η προσπάθεια του Σπινόζα να γράψει ένα καθαρά φιλοσοφικό κείμενο σε αξιωματική μορφή.

Εισαγωγή

Στο προηγούμενο άρθρο αναφερθήκαμε στον διάλογο «Χαρμίδη» του Πλάτωνα. Γράψαμε ότι κατά αρκετούς ερευνητές, όπως ο Βλαστός, τα πρώιμα έργα του Πλάτωνα δίνουν μία αρκετά ακριβή εικόνα του ιστορικού Σωκράτη. Υπάρχουν, βέβαια και άλλες απόψεις, αλλά εμείς θα δεχθούμε αυτή την υπόθεση.

Εάν τώρα ρωτήσει κάποιος, μα καλά μας ενδιαφέρει ακόμη το τι είπε και έκανε ο Σωκράτης και ο Πλάτων; Δεν μας φθάνουν τα δικά μας «προβλήματα»; Η απάντηση, κατά την γνώμη μου, είναι ότι τα «προβλήματά» μας είναι ακριβώς ίδια με τα δικά τους προβλήματα, ή παραπλήσια. Δεν μας ενδιαφέρει σήμερα η ποιότητα της ζωής μας και το τι μας κάνει ευτυχισμένους; Δεν αντιλαμβανόμαστε οι περισσότεροι, ότι η πολιτική επηρεάζει την ζωή μας; Άρα, ποιο είδος πολιτεύματος είναι το πλησιέστερο στο να προσφέρει δυνατότητες για μία καλύτερη ζωή στους πολίτες του; Ποιος είναι ο καλός πολιτικός; Ποιος είναι ο ιδανικός πολίτης; Πρέπει να συμμετέχει ο πολίτης στις αποφάσεις; Πρέπει να εφαρμόζουμε τους Νόμους της Πολιτείας; Ποια η σχέση της Αρετής με την Πολιτική; Η Αισθητική επηρεάζει την τάση μας προς το Αγαθό; Ο πλούτος μίας Πολιτείας πως πρέπει να μοιράζεται; Τα ερωτήματα αυτά και άλλα πολλά μας απασχολούν σήμερα, αλλά απασχολούσαν και τους προγόνους μας από την Ομηρική εποχή, με έμφαση στα κλασσικά χρόνια, αλλά και αργότερα.

Μάλιστα, δεν έμειναν μόνο στο να θέσουν τα ερωτήματα, αλλά προσπάθησαν να δώσουν και απαντήσεις σε όλα αυτά. Όταν, λοιπόν, εξαιρετικοί διανοούμενοι όλων των εποχών ξεκινούν από τα έργα του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη, μήπως θα πρέπει και εμείς να κάνουμε το ίδιο;

Ο διάλογος «Χαρμίδης» πραγματεύεται μία από τις σημαντικές αρετές, την σωφροσύνη. Η σωφροσύνη είναι μία αρετή που χρειάζεται σε όλους  τους πολίτες, ιδιαίτερα την περίοδο που διανύουμε με την πίεση που δεχόμαστε από την επιδημία του κορονοϊού, τις οικονομικές επιπτώσεις, αλλά και την μακροχρόνια οικονομική κρίση. Η φιλοσοφία ή καλύτερα οι φιλοσοφικές απόψεις του Σωκράτη, ο τρόπος σκέψης του και η «μέθοδός» του, βοηθάει στην αυτοβελτίωσή μας.

«Χαρμίδης» (Μέρος δεύτερο)

Ο διάλογος «Χαρμίδης» ανήκει στους πρώιμους διαλόγους του Πλάτωνα, και πιο συγκεκριμένα στους πειραστικούς (δοκιμαστικούς). Ο διάλογος πραγματοποιείται μεταξύ του Σωκράτη, του Χαιρεφώντα, φίλου και πιστού μαθητή του Σωκράτη, του Κριτία, ενός εκ των μετέπειτα τριάκοντα τυράννων, και του Χαρμίδη, ξαδέλφου του Κριτία. Πρόκειται για μία αφήγηση σε πλάγιο λόγο του Σωκράτη σε φίλο του, ο οποίος δεν κατονομάζεται. Το θέμα του διαλόγου είναι η σωφροσύνη, μία εκ των αρετών. Ο Γουόλτερ Θόμας Σιντ (Walter Thomas Schid) θεωρεί ότι ο «Χαρμίδης» είναι σημαντικός, αναμφισβήτητα, Σωκρατικός διάλογος και ότι αναπτύσσει θέματα, όπως η φύση της ψυχής, η έννοια της γνώσης και το ιδανικό της ουτοπικής κοινωνίας, τα οποία ο Πλάτων πραγματεύεται στα έργα του της μέσης ή ώριμης περιόδου του.

Ας περάσουμε, όμως, στην παρουσίαση της συνέχειας του διαλόγου. Όπως αναφέραμε στο πρώτο μέρος, ο Σωκράτης μεταφέρει την συζήτηση στο γνώριμο πεδίο του, την φιλοσοφία, για την οποία ο Κριτίας τον διαβεβαιώνει ότι ο Χαρμίδης ενδιαφέρεται πολύ. Ο Κριτίας λέγει στον Σωκράτη ότι ο Χαρμίδης έχει πονοκέφαλο και του προτείνει να προσποιηθεί ότι γνωρίζει ένα φάρμακο που μπορεί να διώξει τον πονοκέφαλο. Ο Σωκράτης δέχεται και έτσι καλούν τον Χαρμίδη, ο οποίος κάθεται ανάμεσα στον Σωκράτη και τον Κριτία. Ο Χαρμίδης ρωτά τον Σωκράτη αν γνωρίζει το φάρμακο για τον πονοκέφαλο και ο Σωκράτης του απαντά καταφατικά. Του λέει, πιο συγκεκριμένα, ότι είναι ένα βότανο και μαζί κάποια ξόρκια! Αν, όμως, δεν έλεγε ταυτόχρονα και τα ξόρκια, τότε το φάρμακο δεν θα έπιανε! Ωραία, του λέει ο Χαρμίδης, θα αντιγράψω από σένα τα ξόρκια. Αφού συμφώνησαν ότι θα πρέπει να πείσει ο Χαρμίδης τον Σωκράτη με τα λόγια που θα πει, ξεκινά ο Σωκράτης να λέει ότι όπως και σε άλλες περιπτώσεις οι γιατροί δεν προσπαθούν να γιατρέψουν μόνο ένα μέρος του σώματος, π.χ. τα μάτια, αλλά προσπαθούν να θεραπεύσουν και το κεφάλι, και με την ίδια λογική, ολόκληρο το σώμα, έτσι και τώρα, λέει ο Σωκράτης με τα ξόρκια θα προσπαθήσουμε να θεραπεύσουμε όλο το σώμα. Οι γιατροί, συνοψίζει ο Σωκράτης, «μαζί με το σύνολο προσπαθούν να θεραπεύσουν και να κάνουν καλά το μέρος μαζί με το όλο».

«ΣΩ: Ή μήπως δεν ξέρεις πως αυτά λένε οι γιατροί και πως έχουν έτσι τα πράγματα;»

Αφού συμφωνεί ο Χαρμίδης, ο Σωκράτης συνεχίζει τον συλλογισμό του χρησιμοποιώντας μία συνομιλία που είχε με Θρακιώτη γιατρό. Έτσι, λέει μεταξύ άλλων,

«ΣΩ: .. όπως δεν είναι σωστό να επιχειρεί κάποιος να θεραπεύει τα μάτια χωρίς να θεραπεύει και το κεφάλι, ούτε το κεφάλι χωρίς το σώμα, έτσι και το σώμα δεν πρέπει να θεραπεύεται χωριστά από την ψυχή, κι αυτή είναι ακριβώς η αιτία που διαφεύγουν από τους Έλληνες οι περισσότερες ασθένειες, επειδή παραμελούν το σύνολο, το οποίο θα έπρεπε να φροντίζουν, διότι, αν δεν υγιαίνει το σύνολο, είναι αδύνατο να υγιαίνει το μέρος.»

Συνεχίζοντας ο Σωκράτης, λέει ότι όλα ξεκινούν από την ψυχή! Και τα καλά και τα κακά για το σώμα και για ολόκληρο τον άνθρωπο. Επομένως, πρέπει εκείνη να θεραπεύουμε πρώτα και κύρια

«ΣΩ: Η ψυχή θεραπεύεται, …, με ορισμένα ξόρκια, κι αυτά τα ξόρκια είναι οι καλοί λόγοι.

Από τέτοιους λόγους γεννιέται στην ψυχή η σωφροσύνη, η οποία, μόλις γεννηθεί και βρεθεί μέσα στην ψυχή, είναι πια εύκολο να εξασφαλίσει την υγεία και στο κεφάλι και στο υπόλοιπο σώμα.»

Ο Θράξ γιατρός είχε ζητήσει από τον Σωκράτη να μην θεραπεύσει κανέναν αν δεν του παραδώσει πρώτα την ψυχή για θεραπεία, και μάλιστα του είπε ότι «τούτο είναι το σφάλμα απέναντι στους ανθρώπους, ότι δηλαδή κάποιοι επιχειρούν να είναι γιατροί χωριστά για το καθένα, τη σωφροσύνη δηλαδή και την υγεία». Άρα, η ψυχή είναι σε υψηλότερη προτεραιότητα από την υγεία. Αυτό αδυνατούν να το κατανοήσουν αυτόκλητοι σωτήρες μας σήμερα με την επιδημία του κορονοϊού. Επεμβαίνει στο σημείο αυτό ο Κριτίας και λέει στον Σωκράτη ότι ο Χαρμίδης δεν είναι μόνο εξαιρετικά όμορφος, αλλά υπερέχει από τους άλλους νέους και σε αυτό που ανέφερε ο Σωκράτης, δηλαδή την σωφροσύνη. Ο Σωκράτης τότε κάνει αναφορά στους προγόνους και την οικογένεια του Χαρμίδη, εκθειάζοντάς τους, και συμπεραίνει ότι δεν θα μπορούσε να μην υπερέχει και στην σωφροσύνη λόγω της άριστης καταγωγής του. Αν, όμως, του λέει, ήσουν σώφρων τότε δεν θα χρειαζόσουν ξόρκια για να φύγει ο πονοκέφαλος, αλλά θα χρειαζόσουν απλά μόνο το φάρμακο. Έτσι, τον ρωτά αν συμφωνεί με τον Κριτία, ότι δηλαδή αν είναι αρκετά προικισμένος με σωφροσύνη ή αν έχει κάποια έλλειψη. Παρατηρούμε πόσο όμορφα ο Σωκράτης στρέφει την συζήτηση στα γνώριμά του θέματα, δηλαδή γύρω από την αρετή. Επίσης, βλέπουμε, από τα προηγούμενα, την κοινή πεποίθηση των κλασσικών Ελλήνων για την υπηρέτηση του όλου από το μέρος και την πίστη τους ότι δεν μπορεί να ευημερεί το μέρος εις βάρος του όλου. Στην αρχαία Ελλάδα έδιναν μεγαλύτερη σημασία και αξία στο σύνολο, παρά στην ατομικότητα, διότι αποδεχόταν ότι ο άνθρωπος είναι κοινωνικό όν. Εκ του γεγονότος αυτού απορρέουν οι τόσες πολλές θυσίες υπέρ πατρίδος (Περσικοί πόλεμοι, κ.λπ.). Την ίδια άποψη εκφράζει και ο Περικλής στον τελευταίο λόγο του. Ότι δηλαδή θα πρέπει να κοιτάζουμε ώστε να ευημερεί το σύνολο, διότι έτσι μόνο μπορεί να βοηθηθεί και το μέρος το οποίο «ασθενεί». Το ακριβώς αντίθετο κάναμε στην νεότερη ιστορία μας, με αποκορύφωμα την σπατάλη πόρων και ενέργειας κατά την περίοδο των «παχέων αγελάδων», με τελικό αποτέλεσμα την κατάρρευση της ελληνικής οικονομίας. Ενδιαφερόμασταν, και ίσως ενδιαφερόμαστε ακόμη, για το άτομο και όχι για το σύνολο.

Εισαγωγή
Είναι γενικώς αποδεκτό ότι ο Σωκράτης είναι ο μεγαλύτερος φιλόσοφος του 5ου αιώνα. Ο Κάρλ Πόππερ στον πρόλογο στην ελληνική έκδοση του βιβλίου του «Η Ανοιχτή Κοινωνία και οι εχθροί της» (εκδόσεις ΔΩΔΩΝΗ, 1980) γράφει ότι «η φιλοσοφία μου για την πολιτική, το ίδιο όπως και η θεωρία μου για τον υποθετικό χαρακτήρα όλης της επιστημονικής γνώσης, είναι εμπνευσμένη από τον Σωκράτη – ή απ’ αυτό που θεωρώ ως διδασκαλία του Σωκράτη, του Σωκράτη της πλατωνικής Απολογίας» (8 Οκτωβρίου 1979).
Ποιος είναι, όμως, ο ιστορικός Σωκράτης; Μπορούμε να αποφανθούμε με σιγουριά για τα γεγονότα της ζωής ή τις ιδέες του Σωκράτη; Και αν ναι, σε ποιες πηγές θα πρέπει να στηριχθούμε; Οι απόψεις είναι πολλές. Ο Γρηγόρης Βλαστός θεωρεί ότι τα πρώιμα έργα του Πλάτωνα μπορούν να μας δώσουν κατά μεγάλη προσέγγιση τις απόψεις του Σωκράτη (“The Philosophy of Socrates”, Palgrave Macmillan, 1971). Εμείς θα αποδεχθούμε την άποψη του Βλαστού και θα προσπαθήσουμε να παρουσιάσουμε τον Σωκράτη μέσα από τα πρώιμα έργα του Πλάτωνα. Για κάθε έργο θα αναφέρουμε τον βασικό σκοπό της συζήτησης, την αφορμή που πραγματοποιήθηκε, καθώς και τα κυριότερα σημεία του διαλόγου. Επειδή πολλοί διάλογοι, αν και σύντομοι, περιέχουν πολλά σημαντικά σημεία θα τα παρουσιάσουμε σε συνέχειες, ώστε να είναι «εύπεπτα» για τον αναγνώστη.
Ο βαθύτερος λόγος αυτής της παρουσίασης έγκειται στα λόγια του Πόππερ, ότι «η πλατιά αποδοχή του σωκρατικού ήθους της πνευματικής μετριοφροσύνης είναι η μεγαλύτερη ελπίδα μας», διότι, εξηγεί, «δεν είναι λίγοι οι διανοητές που με τις αλαζονικές και υπέρμετρες αξιώσεις τους για κατοχή γνώσης, συνέβαλαν στη δημιουργία της ατμόσφαιρας που έκανε δυνατούς δύο παγκοσμίους πολέμους. Η αποδοχή τους σωκρατικού ήθους, μπορεί ίσως να βοηθήσει να αποφύγουμε έναν τρίτο», λόγια που θεωρώ ότι είναι πολύ επίκαιρα. Υπάρχουν σήμερα πολιτικοί ηγέτες που ωθούν τους λαούς τους σε ακραίες πολιτικές επιλογές, διότι έχουν ξεφύγει από το μέτρο, χωρίς να αντιλαμβάνονται ότι θα έχουν την τύχη ηγετών του πρόσφατου παρελθόντος.
Θα ξεκινήσω με τον διάλογο «Χαρμίδης», ο οποίος πραγματεύεται μία από τις σημαντικές αρετές, την σωφροσύνη, την οποία φαίνεται, δυστυχώς, ότι δεν διαθέτουν πολλοί διεθνείς ηγέτες. Από την άλλη πλευρά, η σωφροσύνη είναι μία αρετή που χρειαζόμαστε όλοι οι έλληνες, πολίτες και πολιτικοί, ιδιαίτερα την περίοδο που διανύουμε με την πίεση από την επιδημία του κορονοϊού, τις οικονομικές επιπτώσεις, αλλά και την μακροχρόνια οικονομική κρίση, που έχει δοκιμάσει τις αντοχές μας. Έτσι, πιστεύω ότι η γνωριμία μας με την φιλοσοφία του Σωκράτη, τον τρόπο σκέψης του και την «μέθοδό» του, θα μας βοηθήσει ώστε να βελτιώσουμε τους εαυτούς μας. Το τελευταίο, θα έχει ως αποτέλεσμα την βελτίωση της συμπεριφοράς μας ως πολίτες, και αυτό με την σειρά του θα βοηθήσει γενικότερα στην ωριμότερη αντιμετώπιση των προβλημάτων που αντιμετωπίζει η χώρα μας. Τέλος, η σωφροσύνη δεν είναι αρετή «κατ’ αποκοπήν», αλλά μία αρετή που είτε την διαθέτουμε, είτε όχι. Άρα, δεν μπορεί να ενεργεί κάποιος με σωφροσύνη σε μερικά θέματα και στα υπόλοιπα όχι. Επομένως, έργο των πολιτικών θα πρέπει να είναι η πολιτική αρετή, μέρος της οποίας είναι και η σωφροσύνη.

«Χαρμίδης» (Μέρος πρώτο)
Ο διάλογος «Χαρμίδης» ανήκει στους πρώιμους διαλόγους του Πλάτωνα, και πιο συγκεκριμένα στους πειραστικούς (δοκιμαστικούς), όπως ο Ευθύφρων, ο Θεαίτητος, ο Ίων, ο Μένων και άλλοι. Ο διάλογος πραγματοποιείται μεταξύ του Σωκράτη, του Χαιρεφώντα, φίλου και πιστού μαθητή του Σωκράτη, του Κριτία, ενός εκ των μετέπειτα τριάκοντα τυράννων, και του Χαρμίδη, ξαδέλφου του Κριτία. Πρόκειται για μία αφήγηση σε πλάγιο λόγο του Σωκράτη σε φίλο του, ο οποίος δεν κατονομάζεται. Το θέμα του διαλόγου είναι η σωφροσύνη, μία εκ των αρετών.
Ας περάσουμε, όμως, στην παρουσίαση του διαλόγου. Ο Σωκράτης επιστρέφει από το στρατόπεδο της Ποτίδαιας, όπου είχε μεταβεί ως στρατιώτης. Η Ποτίδαια ανήκε στην Δηλιακή Συμμαχία και πλήρωνε φόρους στην Αθήνα. Η Αθήνα απαίτησε από την Ποτίδαια, μετά την ναυμαχία στα Σύβοτα το 433 π.Χ., να γκρεμίσει μέρος των τειχών και να στείλει ομήρους στην Αθήνα. Φοβούμενη, όμως, η Αθήνα την επιρροή της Κορίνθου στην Ποτίδαια έστειλε 30 τριήρεις και 1.000 οπλίτες υπό τον Αρχέστρατο. Οι Αθηναίοι έπλευσαν για την Ποτίδαια, αλλά επιτέθηκαν ενώ ήδη η εξέγερση είχε ξεκινήσει και οι Μακεδόνες ήταν σύμμαχοι των επαναστατών. Η Αθήνα έστειλε ακόμα 2.000 οπλίτες και 40 πλοία με αρχηγό τον στρατηγό Καλλία. Κατά την μάχη που επακολούθησε το 432 π.Χ. ο Σωκράτης έσωσε την ζωή στον Αλκιβιάδη. Ο Σωκράτης επιστρέφει στην Αθήνα και την επόμενη ημέρα επισκέπτεται την παλαίστρα του Ταυρέα, στις όχθες του Ιλισού. Εκεί συναντά τον Χαιρεφώντα, που μόλις τον βλέπει «τρέχει σαν τρελός που είναι» να του πιάσει το χέρι, λέγοντάς του πώς τα κατάφερε και σώθηκε, γιατί μαθεύτηκε ότι η μάχη ήταν σκληρή και ότι πολλοί γνωστοί Αθηναίοι σκοτώθηκαν, όπως ο στρατηγός Καλλίας (Θουκυδίδης, «Ιστορία», Βιβλίο Α΄, 63).
Αφού ο Σωκράτης εξιστόρησε τα γεγονότα της μάχης στην Ποτίδαια, ρώτησε για τα πράγματα στην Αθήνα και μάλιστα «για την φιλοσοφία, σε ποια κατάσταση βρίσκεται» («περί φιλοσοφίας όπως έχει τα νυν»). Ρωτάει, πιο συγκεκριμένα, υπάρχουν νέοι που διακρίθηκαν για την σοφία τους; Τότε, ο Κριτίας του απαντά ότι υπάρχει ο Χαρμίδης, ο οποίος είναι ο ομορφότερος εκ των νέων. Ο Σωκράτης του ανταπαντά ότι δεν είναι καλός στην κρίση των ωραίων νέων, διότι όλοι οι νέοι του φαίνονται ωραίοι. Τα εγκώμια για την ομορφιά του Χαρμίδη συνεχίζονται από όλους, του Χαιρεφώντα συμπεριλαμβανομένου, οπότε ο Σωκράτης λέει,
«ΣΩ: Ω Ηρακλή πόσο ακαταμάχητο περιγράφετε τον άνδρα, αν συμβεί να έχει ακόμα κι ένα μόνο μικρό προσόν.»
«ΚΡ: Τί;»
«ΣΩ: Αν τυχαίνει να έχει γεννηθεί με καλή ψυχή.»
Έτσι, ο Σωκράτης μεταφέρει την συζήτηση στο γνώριμο πεδίο του, την φιλοσοφία, για την οποία ο Κριτίας τον διαβεβαιώνει ότι ο Χαρμίδης ενδιαφέρεται πολύ.
Βλέπουμε, δηλαδή, τον Σωκράτη να επιστρέφει από την εκστρατεία, να ξεκουράζεται και την επόμενη ημέρα να πηγαίνει στο γυμναστήριο, όχι στην καφετέρια, και αφού εξιστορεί τα της μάχης μεταφέρει την συζήτηση στην φιλοσοφία, η οποία για εκείνον ήταν συνυφασμένη με την ζωή του. Μάλιστα, προσπαθεί να μεταδώσει την αγάπη του αυτή στον νεαρό Χαρμίδη. Δεν κρατάει, δηλαδή, για το εαυτό του την γνώση του, ούτε απομονώνεται σε κανένα ησυχαστήριο, όπως έκαναν πολλοί φιλόσοφοι της «Νέας Φιλοσοφίας», τον 17ο αιώνα.