Ετικέτα: σφαγή Δοξάτου

Σήμερα Τρίτη 29 Σεπτεμβρίου 2020 συμπληρώθηκαν 79 χρόνια από την ημέρα που το μαρτυρικό Δοξάτο Δράμας θρήνησε 350 κατοίκους του, οι οποίοι εκτελέστηκαν από τους Βούλγαρους κατακτητές στο πλαίσιο αντιποίνων για την εξέγερση που είχε ξεσπάσει λίγες ημέρες νωρίτερα. Η “Σφαγή του Δοξάτου”, όπως ονομάστηκε, δεν περιορίστηκε βέβαια μόνο στο Δοξάτο αλλά επεκτάθηκε και σε πολλές άλλες περιοχές του νομού Δράμας (αλλά και στην Καβάλα και στις Σέρρες), καθώς το εκδικητικό μένος των Βουλγάρων δεν μπορούσε να κατευναστεί παρά μόνο με αίμα…

Πριν την εξέγερση

Στα τέλη Απριλίου του 1941, και ενώ το μεγαλύτερο μέρος της Ελλάδας είχε καταληφθεί από τους Γερμανούς, οι Βούλγαροι (χωρίς καμία προηγούμενη κήρυξη πολέμου) βρήκαν την ευκαιρία και εισέβαλαν στην Ανατολική Μακεδονία και στην Θράκη, σε μια προσπάθεια να επιβάλλουν τα δικά τους μεγαλοϊδεατικά όνειρα για επέκταση ως το Αιγαίο Πέλαγος.

Δεν ήταν, βέβαια, η πρώτη φορά που θα επιχειρούσαν κάτι τέτοιο. 30 χρόνια νωρίτερα, οι Βούλγαροι είχαν καταλάβει 2 φορές την Ανατολική Μακεδονία -προκαλώντας, μάλιστα, και τότε πάρα πολύ μεγάλες καταστροφές. Συγκεκριμένα, τον Οκτώβριο του 1912 οι Βούλγαροι κατέλαβαν την Ανατολική Μακεδονία αλλά αποχώρησαν τον ερχόμενο Ιούλιο (στο πλαίσιο του Β’ Βαλκανικού Πολέμου) -μετά από την σαφή 650 κατοίκων του Δοξάτου. Μερικά χρόνια αργότερα, το 1916, οι Βούλγαροι εισβάλλουν και πάλι στην Ελλάδα, προξενώντας νέα δεινά στους ντόπιους (και φτάνοντας στο σημείο να παίρνουν και ομήρους στην Βουλγαρία).

Επιστρέφοντας στο 1941…

Τελικά, η Βουλγαρία έλαβε ολόκληρη την Ανατολική Μακεδονία (μαζί με τον νομό Σερρών) και το μεγαλύτερο μέρος της Θράκης (με εξαίρεση μια περιοχή στον νομό Έβρου, κατά μήκος των συνόρων με την Τουρκία).

Η βουλγαρική κατοχή συνοδεύτηκε από μια σειρά ιδιαίτερα σκληρών μέτρων εναντίον του ελληνικού πληθυσμού (τα οποία, μάλιστα, είχαν προκαλέσει αντιδράσεις ακόμα και στους Ναζί):

α) καταλύθηκαν οι ελληνικές αρχές

β) απελάθηκαν οι Έλληνες διανοούμενοι, επιστήμονες, αρχιερείς, κληρικοί και δημόσιοι υπάλληλοι,

γ) επιβλήθηκε η χρήση της βουλγαρικής γλώσσας, ενώ απαγορεύτηκε (επί ποινή προστίμου) η χρήση της ελληνικής γλώσσας

δ) τα ελληνικά σχολεία έκλεισαν και αντικαταστάθηκαν από βουλγαρικά,

ε) απαγορεύθηκε η κατοχή ελληνικών βιβλίων ιστορίας και η λειτουργία ελληνικών τυπογραφείων,

στ) οι κάτοικοι υποχρεώθηκαν να υιοθετήσουν βουλγαρικές καταλήξεις στα επίθετά τους.

ζ) κατασχέθηκαν οι περιουσίες Ελλήνων που είχαν εγκαταλείψει την περιοχή – περιουσίες που αποδόθηκαν σε Βούλγαρους έποικους. Σύμφωνα με βουλγαρικές εκτιμήσεις, μέχρι τα τέλη του θέρους του 1941 είχαν εγκαταλείψει τον νομό Δράμας 25.000 Έλληνες, ενώ ελληνική πηγή κάνει λόγο για περίπου 30.000 πρόσφυγες από την περιοχή της Καβάλας μέχρι το 1942

Γενικότερα, η Βουλγαρία με τα σκληρά μέτρα που ακολουθούσε σε βάρος του πληθυσμού είχε στόχο την de jure προσάρτηση των ελληνικών εδαφών στο βουλγαρικό κράτος. Είναι χαρακτηριστικό πως ο νομάρχης της Δράμας Basil Georgiev, σε επιστολή του στο βουλγαρικό Υπουργείο Εσωτερικών στις 15 Σεπτεμβρίου του 1941 ζητούσε την εκδίωξη του ελληνικού στοιχείου για να ξεκινήσει ο οικονομικός και πολιτικός εκβουλγαρισμός.

Προετοιμασίες για την εξέγερση

Ήδη, όμως, είχαν αρχίσει να συγκροτούνται και τα πρώτα αντάρτικα σώματα, ιδίως στην περιοχή της Νιγρίτας και της Αμφίπολης. Ορισμένα από αυτά προέρχονταν από μεμονωμένες ενέργειες πολιτών, ενώ ορισμένα άλλα προέκυψαν από την δράση του Μακεδονικού Γραφείου (Μ.Γ.) του ΚΚΕ.

Συγκεκριμένα, με ενέργειες της Π.Ε. Δράμας συγκροτήθηκαν από το καλοκαίρι του 1941 αντάρτικες ομάδες στους ορεινούς όγκους της Ανατολικής Μακεδονίας, οι οποίες στις αρχές Σεπτεμβρίου αποτελούνταν από περίπου 200 ένοπλους. Δεν είναι ακόμη εξακριβωμένο αν η απόφαση για το πέρασμα στην ενεργή ένοπλη δράση ήταν αποτέλεσμα της καθοδήγησης του Μ.Γ. του ΚΚΕ ή της Π.Ε. Δράμας. Πάντως είναι αποδεκτό πως η εξέγερση εκδηλώθηκε δίχως την έγκριση των κεντρικών οργάνων του ΚΚΕ.

Παράλληλα, διαπιστώθηκε διάσταση απόψεων ανάμεσα στον βασικό οργανωτή της εξέγερσης – Χαμαλίδη – και άλλα μέλη του κόμματος, όπως π.χ. τον γραμματέα του Μ.Γ. Απόστολο Τζανή, ο οποίος αναφέρεται ότι ήταν αντίθετος στη γενίκευση της ένοπλης δράσης, προσπαθώντας μάλιστα, σύμφωνα με μαρτυρίες, να αποτρέψει τη συμμετοχή χωριών των Σερρών στην εξέγερση, φοβούμενος τα αντίποινα των βουλγαρικών αρχών Κατοχής. Σύμφωνα με το στέλεχος του ΚΚΕ και του ΕΑΜ, Θανάση Χατζή, το αρχικό σχέδιο δράσης περιλάμβανε την οργάνωση σαμποτάζ με την ανατίναξη του ηλεκτρικού σταθμού της Δράμας και δύο γεφυρών.

Η εξέγερση

Η εξέγερση ξεκίνησε το βράδυ της 28ης Σεπτεμβρίου από το Δοξάτο, με αντάρτες από τη συγκεκριμένη κωμόπολη και τη γειτονική Χωριστή, υπό τον Χρ. Καλαϊτζή ή Καλαϊτζίδη, να επιτίθενται εναντίον του τοπικού αστυνομικού σταθμού σκοτώνοντας μερικούς Βούλγαρους αστυνομικούς.

Οι επαναστατημένοι επιτέθηκαν με παρόμοιο τρόπο σε περίπου 25 οικισμούς: συγκεκριμένα εκτέλεσαν διορισμένους Βούλγαρους αξιωματούχους (κοινοτάρχες, κοινοτικούς υπαλλήλους κλπ), καθώς και Έλληνες συνεργάτες τους και χτύπησαν αστυνομικά τμήματα. Εντός της πόλης της Δράμας οι επαναστάτες πέτυχαν να ανατινάξουν το ένα από τα δύο εργοστάσια ηλεκτροφωτισμού και πέταξαν προκηρύξεις. Ακόμη πραγματοποιήθηκε αποτυχημένη επίθεση κατά του σιδηροδρομικού σταθμού, ενώ προσβλήθηκε – με μικρά αποτελέσματα – το στρατόπεδο του Σώματος Εφοδιασμού Πολέμου. Παρόλο που οι αντάρτες κατάφεραν να καταλύσουν τις βουλγαρικές αρχές στην ύπαιθρο, απέτυχαν να εκπληρώσουν τους αντικειμενικούς τους στόχους μέσα στη Δράμα, γεγονός που οφείλεται αφενός στον κακό επιχειρησιακό σχεδιασμό και αφετέρου στη γρήγορη αντίδραση των Βούλγαρων εξαιτίας της πρόωρης σύγκρουσης στο Δοξάτο. Η αποτυχία των ανταρτών στη Δράμα, οδήγησε την ηγεσία τους στην απόφαση να εγκαταλείψει τον Μαυρόβατο που λειτούργησε τις πρώτες ώρες της εξέγερσης ως επιχειρησιακό κέντρο και να καταφύγει προς τα ορεινά.

Παράλληλα, ομάδα σαμποτέρ υπό τον Β. Γερμανίδη προσπάθησε να ανατινάξει τη σιδηροδρομική γέφυρα του Νικηφόρου, όμως απέτυχε εξαιτίας της ισχυρής αντίστασης που προέβαλε το βουλγαρικό φυλάκιο που είχε επιφορτιστεί τη φύλαξή της. Σύμφωνα με τον ιστορικό Γκεόργκι Ντασκαλόφ, οι επαναστάτες δεν προέβησαν σε βιαιοπραγίες εναντίον Βουλγάρων αμάχων και αιχμαλώτων. Επιπλέον, μετά την πρώτη αντίδραση των βουλγαρικών δυνάμεων, η απόφαση του Χαμαλίδη να μην υιοθετήσει τακτική ανταρτοπόλεμου, αλλά να προσπαθήσει να αντιμετωπίσει τον εχθρό σε μάχες εκ παρατάξεως στέρησε από τους εξεγερθέντες οποιαδήποτε πιθανότητα επιτυχίας.

Η βουλγαρική εξουσία είχε αποκατασταθεί πλήρως μέχρι τις 2 Οκτωβρίου, ωστόσο η καταδίωξη των ανταρτών, αλλά και των πολιτών που είχαν εγκαταλείψει τις εστίες τους, συνεχίστηκε μέχρι τις αρχές Νοεμβρίου.

Η σφαγή

Από την 29η Σεπτεμβρίου οι βουλγαρικές δυνάμεις αντιδρώντας με εξαιρετική σκληρότητα, πέρασαν στην αντεπίθεση, ενώ η εξέγερση εμφάνιζε σοβαρές αδυναμίες λόγω κακού συντονισμού και ελλιπούς οπλισμού. Ακολούθησαν μαζικές σφαγές οι οποίες επεκτάθηκαν ακόμη και σε περιοχές που δεν έλαβαν μέρος στην εξέγερση, όπως οι Σέρρες, η Καβάλα και η Θράκη. Υπολογίζεται πως οι βουλγαρικές δυνάμεις εκτέλεσαν ομαδικά ανθρώπους σε πάνω από 60 πόλεις και οικισμούς.

Στην πόλη της Δράμας από το πρωί της 29ης Σεπτεμβρίου άρχισαν οι μαζικές συλλήψεις αμάχων, οι δολοφονίες στους δρόμους, οι βασανισμοί σε αστυνομικά τμήματα και σε στρατώνες αλλά και οι ομαδικές εκτελέσεις. Οι εκτελέσεις αυτές έλαβαν χώρα σε διαφορετικά σημεία: στην περιοχή του Ινστιτούτου Καπνού, στους πρόποδες του Κορυλόβου, στον δρόμο προς το Μοναστηράκι, πίσω από το Γυμνάσιο Αρρένων, πίσω από το πάρκο των Κομνηνών, στην οδό Μεγάλου Αλεξάνδρου και στη Στενήμαχο. Τα θύματα εντός της Δράμας υπολογίζονται μεταξύ 366 και 500 ατόμων, ενώ το κλίμα αυθαιρεσίας και τρομοκρατίας που επικράτησε σημειώνεται ακόμη και από βουλγαρικές πηγές.

Εκτός από την πόλη της Δράμας εκτελέστηκαν 350 άρρενες στο Δοξάτο και 135 στη Χωριστή, 114 κάτοικοι των Κύργιων, 92 στη Κορμίστα Σερρών, 30 στους Φιλίππους Καβάλας κ.α. Εκτελέσεις έγιναν ακόμη στην Προσοτσάνη, τα Κουδούνια, τα Κοκκινόγεια, την Πλατανιά, τον Δρυμότοπο, τους Σιταγρούς, τον Καλό Αγρό κ.α.

Ακόμη, πολλοί αντάρτες σκοτώθηκαν σε μάχες ή συνελήφθησαν και εκτελέστηκαν αργότερα με αποφάσεις των κατοχικών βουλγαρικών στρατοδικείων. Εκτός των εκτελέσεων πολλοί Έλληνες φυλακίστηκαν, ενώ τα μέλη του ΚΚΕ που καθοδηγούσαν την εξέγερση σκοτώθηκαν σταδιακά όλα μαζί και με δεκάδες οργανωτές και συμμετέχοντες κομμουνιστές. Επιβίωσε μόνο ένα μέλος του Μ.Γ., ο Θεόκλητος Κρόκος, ο οποίος απολογήθηκε σε επιτροπή του ΚΚΕ για το αυθόρμητο ξέσπασμα της εξέγερσης.

Από ελληνικής πλευράς, τα θύματα κατά από την καταστολή της εξέγερσης και τις εκκαθαριστικές επιχειρήσεις των επόμενων ημερών ξεπέρασαν τα 2.000, με ορισμένες εκτιμήσεις να κάνουν λόγο για τουλάχιστον 4.000 με 5.000 νεκρούς.

Μετά τον πόλεμο

Για τα 1124 αναφερόμενα θύματα κατά τις τρεις βουλγαρικές κατοχές το Δοξάτο τιμήθηκε: το 1945 με Βασιλικό Διάταγμα, το 1985 με το Χρυσό Μετάλλιο της Ακαδημίας Αθηνών και το 1998 με Προεδρικό Διάταγμα, δυνάμει του οποίου χαρακτηρίστηκε ως «Μαρτυρική Πόλη».

Το 1997 πραγματοποιήθηκε έρευνα στους κατοίκους των ματωμένων κωμοπόλεων Δοξάτου και Χωριστής με θέμα: «Προσωπική και συλλογική μνήμη από τις εμπειρίες της βουλγαρικής κατοχής στην Ανατολική Μακεδονία (1941-1944). Στην ερώτηση «Ύστερα από τόσα χρόνια πώς θα προσδιορίζατε τις σχέσεις σας με τη σημερινή Βουλγαρία;», οι περισσότεροι κάτοικοι απάντησαν: «Φιλία!». Στην ερώτηση «Δηλαδή εννοείτε να συγχωρήσουμε;» η απάντηση ήταν «Ναι». Στην ερώτηση όμως «Να ξεχάσουμε;» η ομόφωνη απάντηση των κατοίκων ήταν «Όχι!».

Πηγές