γράφει ο Κωνσταντίνος Παπακοσμάς, ιστορικός και δημοσιογράφος – συμπληρώνουμε με κείμενα του ιστορικού Κυριάκου Λυκουρίνου

«Εις τα Ποταμούδια μία οβίς εξερράγη εις την οικίαν του στιβαδόρου Χαρ. Δημητριάδου, φονεύσασα ολόκληρον την οικογένειαν, πατέρα, μητέρα, το παιδάκι των και την αδελφή του Δέσποινα… Άλλη οβίς εις το τέρμα της οδού Ομονοίας, εις το παντοπωλείον του κ. Αλέκου Τσατσούλη, εξ ης κατέρρευσε η νεόκτιστος οικία και το κατάστημα, εκ των θρυσμάτων δε εφονεύθη μία μητέρα με το παιδί της… Ετέρα εις την οδόν Ευριπίδου, εις την οικίαν του κ. Ευστ. Κουτσοράδη, φονεύσασα το κοριτσάκι του 1 και ¼ ετών…» (από περιγραφές καβαλιώτικης εφημερίδας).

Τελευταία πράξη και αποκορύφωμα του Eθνικού Διχασμού, της οξύτατης και συχνά αιματηρής σύγκρουσης “βενιζελικών” – “αντιβενιζελικών” ήταν το βενιζελικό κίνημα της 1ης Μαρτίου 1935. Το κίνημα απέτυχε σχεδόν εν τη γενέσει του και ουσιαστικά περιορίστηκε στην Ανατ. Μακεδονία και τη Θράκη, στην περιοχή του Δ΄ Σώματος Στρατού, έδρα του οποίου ήταν η Καβάλα. Μαζί με τις Σέρρες, η Καβάλα («η πρωτεύουσα της Επαναστάσεως», κατά την προσφιλή δημοσιογραφική έκφραση της εποχής) ήταν η πόλη που πλήρωσε το βαρύτερο τίμημα.

Μια μέρα όπως η σημερινή πριν 91 χρόνια, στις 10 Μαρτίου του 1935 μια μοίρα τριών πολεμικών πλοίων του Ελληνικού στόλου τα πλοία “Σπέτσαι”, “Ύδρα” και “Ναύαρχος Κουντουριώτης”, με επικεφαλής τον αρχηγό του Στόλου Α. Σακελλαρίου, φτάνει στην Καβάλα και βομβαρδίζει την πόλη και το καταδρομικό “Έλλη”, που ναυλοχούσε στο λιμάνι.

Η πόλη είχε καταληφθεί πριν μερικές ημέρες από τους στασιαστές που απαντούν με ομοβροντίες πυρών από τα πυροβολεία που βρίσκονται στα υψώματα της πόλης και στην Καλαμίτσα. Μία ώρα κι ένα τέταρτο κρατάει ο ορυμαγδός της μάχης. Η πόλη θρηνεί 37 νεκρούς και μετράει τεράστιες υλικές καταστροφές.

Το γεγονός “σημάδεψε” την νεότερη ιστορία της χώρας μας. Είναι αναφορά στο κίνημα του 1935, όπου οι προσκείμενοι στην Βενιζελική παράταξη προσπάθησαν να καταλάβουν την εξουσία , μέσω στρατιωτικού κινήματος. Η Καβάλα ήταν το “προπύργιο” του κινήματος και δυστυχώς πλήρωσε με αίμα την κίνηση αυτή. Στο Λιμάνι της διεξήχθη αυτή η μίνι ναυμαχία όπου Έλληνες “πυροβολούσαν” Έλληνες. Ο Αλέκος Λιδωρίκης (Μάρτιος 1907 – 28 Μαρτίου 1988) νεαρός τότε Δημοσιογράφος και στην συνέχεια λογοτέχνης και σπουδαίος θεατρικός συγγραφέας φθάνει τις επόμενες ημέρες στην Καβάλα και με ανταπόκριση του στον Αθηναϊκό τύπο περιγράφει τα γεγονότα στην πόλη.

Ο Χρυσόστομος Κοσμίδης αναφέρει τα εξής: “Λίγο πριν από την έναρξη του βομβαρδισμού, ο εκ μητρός παππούς μου Αναστάσιος Τάτσος και ο γιος του Γρηγόριος, ξεκίνησαν το μεσημέρι από το ραφείο τους που είχαν στις Καμάρες για να πάνε το σπίτι τους, που ήταν κάτω από την είσοδο του Κάστρου. Χτύπησαν την πόρτα , και τους άνοιξε η νεαρή τότε, μετέπειτα μητέρα μου. Εκείνη την στιγμή έπεσε μια βόμβα από πλοίο, σκοτώθηκαν ακαριαία οι δύο και τραυματίσθηκε η μητέρα μου. Δυστυχώς, είχαν έλθει από τον Πόντο με την Ανταλλαγή, πριν από 13 χρόνια, για να ζήσουν ειρηνικά. Στην φωτογραφία ο κοινός τάφος που παραχωρήθηκε από τον Δήμο Καβάλας στην οικογένεια”.

Ο Πασχάλης Παλαβούζης που ερευνά ενδελεχώς την ιστορία πρόσθεσε: “Το “Έλλη” ήταν ελαφρύ καταδρομικό. Ως γνωστό βυθίστηκε από τους Ιταλούς στην Τήνο ανήμερα Δεκαπενταύγουστο του 1940. Κατά τη διάρκεια του κινήματος του 1935 η Αεροπορία σηκώθηκε να βυθίσει Ελληνικά πλοία… Ο διχασμός, που είχε γιγαντωθεί κατά τον Α ΠΠ, καλά κρατούσε”.

Ένα εν πολλοίς ξεχασμένο περιστατικό που έλαβε χώρα στις 20 Φεβρουαρίου 2001 (σαν σήμερα, πριν από 25 χρόνια) στην Θάσο θύμισε, μέσα από ανάρτησή του στα social media, ο δημοσιογράφος Χρήστος Νικολαίδης.

Ο λόγος για την πτώση ενός ελικοπτέρου πολύ κοντα στα Λιμενάρια της Θάσου, μια πτώση η οποία ευτυχώς δεν είχε ως συνέπεια ανθρώπινες απώλειες.

Στο ελικόπτερο επέβαινε ο ίδιος ο Χρήστος Νικολαΐδης (ο οποίος τότε εργαζόταν στον τηλεοπτικό σταθμό ΑΝΤ1), μαζί με τον εικονολήπτη Άγγελο Μυσιρλή (οι οποίοι μετέβαιναν στην Θάσο για να καλύψουν τις απεργίες των ναυτεργατών και τα προβλήματα που προέκυπταν από την μη εκτέλεση των ακτοπλοϊκών δρομολογίων), τον πιλότο Σωτήρη Μωυσίδη και τον συγκυβερνήτη Βασίλη Χατζόπουλο. Το ελικόπτερο είχε απογειωθεί στις 12 το μεσημέρι εκείνης της ημέρας από την Θεσσαλονίκη, ωστόσο λίγο προτού προσγειωθεί στα Λιμενάρια κατέπεσε.

Όπως αναφέρει, στην ανάρτησή του, ο Χρήστος Νικολαΐδης,

Ακριβώς 25 χρόνια πριν!

Μία δημοσιογραφική αποστολή στη Θάσο για ρεπορτάζ!

Η ωραία ιδέα για μετάβαση με ελικόπτερο μας βγήκε ξινή!

Λίγο πριν την προσγείωση, βλάβη και πτώση με ελαφρά (ευτυχώς) τραύματα για όλους μας.

Ο αδελφοποιτός μου Άγγελος Μυσιρλής λίγο βαρύτερα…

Η στιγμή που πέφτεις δεν μπορεί να περιγραφεί με λόγια! Τα τραγικά δευτερόλεπτα γεμάτα αγωνία, φόβο και ανησυχία κυλούν σαν αιώνες! Θα ζήσεις; Θα πεθάνεις; Κάποια στιγμή θυμάμαι να βρίσκω αυτό το βασανιστήριο εντελώς περιττό και να λέω μέσα μου: “ό,τι θέλει ας γίνει”, δεν είχα παιδιά τότε, βλέπετε!

Από τότε γιορτάζω την 20ή Φεβρουαρίου ως τα δεύτερα γενέθλια μου!

ΥΓ: στο βίντεο είναι το ρεπορτάζ που έπαιξε την επόμενη μέρα στο δελτίο ειδήσεων του Αντέννα. Το επιμελήθηκε ο τότε συνάδελφος του Γραφείου Θεσσαλονίκης Γιώργος Γρηγοριάδης

φωτό άρθρου: ΑΟ Καβάλα, έτος 1965. Σύνθεση (από πάνω προς τα κάτω, από αριστερά προς τα δεξιά): Κουντουρας, Μπαρμπαλεξης, Χατζηιωαννου, Καραμπετακης, Βαγιας, Τσεντεμειδης, Μπλεκος, Παριδης, Ασλανιδης, Μοδουρας, Σειτανιδης (φωτο: kavalafc.gr)

“Γενέθλια” έχει σήμερα 24 Σεπτεμβρίου 2025 ο ΑΟ Καβάλα, και μάλιστα… εξηνταρίζει!

Και αυτό διότι σήμερα 24 Σεπτεμβρίου 2025 συμπληρώνονται 60 ολόκληρα χρόνια από την ημέρα που επικυρώθηκε από το Πρωτοδικείο Καβάλας το πρώτο καταστατικό του συλλόγου, γυρίζοντας έτσι σελίδα στο Καβαλιώτικο ποδόσφαιρο.

Προπολεμικά το καβαλιώτικο ποδόσφαιρο ανέδειξε μερικούς σπουδαίους ποδοσφαιριστές, όπως: Φαρσάκογλου, Σκαρλάτος, Ι. Κανάκης, Κ. Κανάκης, Παπαϊωάννου, Τρυφωνίδης, Μαργαρίτης, Β. Ταντόγλου, Φ. Μακέδος και Παύλου.

Ως τις αρχές της δεκαετίας του 1960 στην Καβάλα κυριαρχούσαν τρεις σύλλογοι: ο Ηρακλής, οι Φίλιπποι και η Α.Ε.Κ.. Οι δύο πρώτοι είχαν σημαντική ποδοσφαιρική παρουσία τόσο στην πόλη όσο και πανελλήνια, αφού αναδείχτηκαν πρωταθλητές Β΄ Εθνικής στους ομίλους τους, ο Ηρακλής το 1961-62 και οι Φίλιπποι το 1963-64.

Όμως δεν κατάφεραν να κερδίσουν την άνοδο τους στην Α΄ Εθνική στους αγώνες κατάταξης που υπήρχαν τότε. Έτσι ωρίμασε η ιδέα να συγχωνευθούν, ώστε να δημιουργηθεί μια ισχυρή καβαλιώτικη ομάδα.

Την πρωτοβουλία είχαν οι Σωτήρης Αλημίσης (πρώτος πρόεδρος του συλλόγου και μετέπειτα δύο φορές πρόεδρος της ΕΠΟ), Μήτρας, Μοσχοβίτης και Μαχαίρας.

Η απόφαση για την ένωση των σωματείων κάθε άλλο παρά εύκολη ήταν, μιας και μερικοί παράγοντες των συγκεκριμένων ομάδων δεν το επιθυμούσαν. Οι Φίλιπποι για παράδειγμα αγωνίζονταν στην Β’Εθνική και μέχρι το τέλος διεκδικούσαν την άνοδο στην Α’ αλλά τελικά υπερίσχυσαν οι ενωτικές απόψεις.

Καθοριστική σε αυτό το σημείο ήταν η πρωτοβουλία του τότε Δημάρχου Κωνσταντίνου Τσολάκη, ο οποίος κατάφερε την ένωση των 3 ομάδων την ύστατη στιγμή και ενώ οι προηγούμενες προσπάθειες δεν είχαν αποτελέσματα.

Έτσι, στις 7 Σεπτεμβρίου οι διοικήσεις του Ηρακλή, Φιλίππων και της Α.Ε.Κ. μετά από γενικές συνελεύσεις, αποφάσισαν να ξεκινήσουν την διαδικασία για την δημιουργία του Α.Ο.ΚΑΒΑΛΑ. Στις 22 Σεπτεμβρίου έγινε και η πρώτη προπόνηση της ομάδος στην οποία πήραν μέρος 29 ποδοσφαιριστές και των 3 ομάδων υπό τις οδηγίες του Γιάννη Βόσκα (προπονητή των Φιλίππων).

Στις 23 Σεπτεμβρίου συζητήθηκε η αίτηση στο Πρωτοδικείο Καβάλας για την αναγνώριση του ΑΟΚ, με το πρώτο καταστατικό να απαρτίζεται από 60 ιδρυτικά μέλη με προεξέχοντα τον κ. Αλημίση.

Μια μέρα αργότερα (24/9) επικυρώθηκε το εν λόγω καταστατικό, και στις 8 Οκτωβρίου καταρτίστηκε το πρώτο επίσημο διοικητικό συμβούλιο, με πρόεδρο τον Σωτήρη Αλημίση και αντιπρόεδρο τον Σάββα Πολυχρονίδη. Τα υπόλοιπα μέλη του ΔΣ ήταν τα εξής:, γ.αρχηγός ο Κώστας Ζαχαρόπουλος, γ.γραμματέας ο Αναστάσιος Νικολέρης, έφορος δημοσίων σχέσεων ο Διομήδης Βαφειάδης και έφορος ποδοσφαιρικού τμήματος ο Πρόδρομος Μπακλατζόγλου.

Πηγές: dieci10.gr, https://schoolpress.sch.gr/aokavalas/?p=8

γράφει ο Μάκης Ζουμπλιός στο blog zoumeperamo.blogspot.com

Για τρίτο συνεχόμενο 24ωρο, το δάσος της περιοχής Σύμβολο Όρος – Γιαλοχώρια βρισκόταν εκτεθειμένο στις βουλές των ανέμων, με τη φωτιά να καίει ανεξέλεγκτη και να απειλεί άμεσα τα χωριά Μυρτόφυτο, Ελαιοχώρι και Ελευθερές. Οι ισχυροί άνεμοι κατεύθυναν τη φωτιά προς κατοικημένες περιοχές και άλλες δασικές εκτάσεις, δημιουργώντας σοβαρούς κινδύνους για ανθρώπινες ζωές και περιουσίες.—

Ένα από τα άρθρα της εποχής αναφέρει τα παραπάνω. Η πυρκαγιά στο Όρος Σύμβολο ήταν μια καταστροφή που, ακόμα και σήμερα, έχει αφήσει τα σημάδια της τόσο στις μνήμες των κατοίκων της περιοχής όσο και στην ίδια τη φύση. Οι συνέπειες της πυρκαγιάς υπήρξαν ολοκληρωτικές, ενώ σε επόμενο άρθρο μου θα αναφερθώ αναλυτικά στα πλημμυρικά φαινόμενα που ακολούθησαν.

Όλα τα παρακάτω κείμενα προέρχονται από άρθρα εφημερίδων της εποχής, με έδρα την Καβάλα.

Η πορεία της φωτιάς

Η πυρκαγιά εκδηλώθηκε το βράδυ του Σαββάτου στις 5/09/1992 πάνω από τις Ελευθερές, περίπου στις 21:30–22:00. Τα πρώτα οχήματα της δασικής υπηρεσίας δεν κατάφεραν να αναχαιτίσουν τις φλόγες, οι οποίες λόγω των ισχυρών ανέμων άρχισαν να κατηφορίζουν προς το χωριό Μυρτόφυτο, φτάνοντας εκεί περίπου στις 23:00–24:00.

Η φωτιά παρουσίασε πέντε επίφοβες κατευθύνσεις γύρω από το Μυρτόφυτο, απειλώντας άμεσα τα σπίτια και τα αγροκτήματα. Οι κάτοικοι μαζί με τα δασοπυροσβεστικά συνεργεία κατάφεραν προσωρινά να περιορίσουν την επέκταση, όμως η απειλή για τα χωριά παρέμενε υπαρκτή μέχρι και το μεσημέρι της Κυριακής.

Η φωτιά έστρεψε αργότερα προς τα βόρεια και κατευθυνόταν προς το δάσος της Εξοχής, που αν και αρχικά δεν θεωρήθηκε σοβαρή απειλή, θα μπορούσε να θέσει σε κίνδυνο το υπόλοιπο δάσος του Παγγαίου και να περάσει την παλαιά εθνική οδό Καβάλας–Θεσσαλονίκης.

Ζημιές και απώλειες

Η συνολική καμένη έκταση στο Σύμβολο Όρος και γύρω περιοχές εκτιμήθηκε σε πάνω από 5.000 στρέμματα δασικών εκτάσεων, κυρίως θαμνώδεις εκτάσεις και οξυές. Επιπλέον:

• Καταστράφηκαν αγροκτήματα και δύο μαντριά στο Μυρτόφυτο.
• Καταστράφηκε ολοσχερώς το στολίδι της περιοχής, Σύμβολο, σύμφωνα με τον πρόεδρο του Ελαιοχωρίου κ. Γεώργιο Σαββίδη.

Οι δήμαρχοι και οι πρόεδροι των κοινοτήτων καταγγέλλουν σοβαρές καθυστερήσεις και ελλείψεις στο έργο πυρόσβεσης. Τα πυροσβεστικά αεροσκάφη εμφανίστηκαν καθυστερημένα και για πολύ λίγη ώρα, ενώ δεν έριξαν νερό εκεί που έπρεπε, αφήνοντας τις επίγειες δυνάμεις αβοήθητες απέναντι στον δυνατό άνεμο.

Οι δυνάμεις κατάσβεσης

Στη μάχη συμμετείχαν:

• Περίπου 1.500 στρατιώτες, δασικοί υπάλληλοι, πυροσβέστες, αστυνομικοί και εθελοντές.
• Δύο πυροσβεστικά αεροσκάφη για ελάχιστες ώρες.
• Ενισχύσεις από Δράμα, Σέρρες και Ξάνθη, για την πρόληψη επέκτασης προς την Ελευθερούπολη και το πευκοδάσος.

Οι στρατιώτες του Δ’ ΣΣ της Ξάνθης με υδροφόρα οχήματα σχημάτισαν «ανθρώπινη αλυσίδα» γύρω από τα χωριά για να περιορίσουν τη φωτιά.

Δηλώσεις και καταγγελίες

Ο πρόεδρος του Μυρτοφύτου κ. Παναγιώτης Κοντόπουλος τόνισε:

«Το μόνο που μας μένει πλέον είναι να σώσουμε το χωριό, αφού τα σπίτια μας βρίσκονται σε κίνδυνο».

Ο πρόεδρος του Ελαιοχωρίου κ. Γεώργιος Σαββίδης κατήγγειλε:

«Η λογική του Δασαρχείου άφησε τα δάση ανεξέλεγκτα. Πού είναι οι αντιπυρικές ζώνες; Πού είναι οι δεξαμενές ομβρίων; Εκτός αυτού, έδιωξαν τον κόσμο από τα δάση και τα άφησαν απροστάτευτα».

Ο σύμβουλος του Νομάρχη, κ. Γεώργιος Καραμπάσης, σημείωσε:

«Η φωτιά αναζωπυρώθηκε και τίποτε δεν μπορεί να ειπωθεί με βεβαιότητα. Από τις μέχρι τώρα πληροφορίες, μάλλον δεν κινδυνεύουν κατοικημένες περιοχές».

Το ιστορικό και η κλιμάκωση

Η πυρκαγιά ξεκίνησε πάνω από τις Ελευθερές το βράδυ του Σαββάτου, εξαπλώθηκε στο Μυρτόφυτο και κατευθύνθηκε προς το Ελαιοχώρι. Οι προσπάθειες κατάσβεσης περιλάμβαναν δημιουργία αντιπυρικών ζωνών μεγάλου πλάτους και άμεση παρέμβαση των κατοίκων.

Παρά τις υπεράνθρωπες προσπάθειες των δασοπυροσβεστών και των κατοίκων, η φωτιά συνέχιζε να κατακαίει θαμνώδεις εκτάσεις και οξυές, με το Σύμβολο Όρος να μετατρέπεται σε στάχτες.

Σημαντική παρατήρηση

Η καταστροφή του 1992 στο Σύμβολο Όρος υπήρξε ένα σοβαρό πλήγμα για το δασικό πλούτο της περιοχής και αποκάλυψε την αδυναμία συντονισμού των πυροσβεστικών και δασικών υπηρεσιών απέναντι σε φυσικές καταστροφές. Η μάχη για την κατάσβεση της πυρκαγιάς ανέδειξε το ηρωικό έργο των κατοίκων και των δυνάμεων που επιχείρησαν σε αντίξοες συνθήκες, αλλά ταυτόχρονα φανέρωσε σοβαρές ελλείψεις στην υποδομή και τον προληπτικό σχεδιασμό.

—————————————————————————————————————————

Το παραπάνω κείμενο προήλθε από αποκόμματα τοπικών εφημερίδων εποχής.Με την χρήση τεχνητής νοημοσύνης αντλήθηκαν οι πληροφορίες και έγιναν το παραπάνω κείμενο.

Συνοψίζοντας σας παρέχω και ένα δικό μου κείμενο καθως η τεχνητή νοημοσύνη παρέλειψε κάποιες λεπτομέρειες  :

Παρακάτω παρατίθεται ένα παλαιότερο κείμενό μου, το οποίο προσθέτει λίγα ακόμη στοιχεία σε αυτήν τη δυστυχώς ελλιπή έρευνα, καθώς ελάχιστα ΜΜΕ ασχολήθηκαν με την πυρκαγιά.

Η Πυρκαγιά στο Όρος Σύμβολο – 5-9 Σεπτεμβρίου 1992

Πρόσφατα, ανεβαίνοντας στο Όρος Σύμβολο πάνω από το χωριό Ελευθερές, βρήκα υπολείμματα καμένων κορμών σε διάφορα σημεία, αποτέλεσμα της μεγάλης πυρκαγιάς που ξέσπασε στην περιοχή πριν από 32 χρόνια, στις αρχές Σεπτεμβρίου του 1992. Αξίζει να δούμε μέσα από τα αρχεία των εφημερίδων τι ακριβώς είχε συμβεί, για όσους δεν το γνωρίζουν ή δεν το θυμούνται.

Αρχικά, αξίζει να σημειωθεί ότι η δασική πυρκαγιά αντιμετωπιζόταν από το Δασαρχείο, χωρίς τα κατασβεστικά μέσα και την τεχνογνωσία που υπάρχουν σήμερα. Παράλληλα, τα μέσα ενημέρωσης δεν διέθεταν την ταχύτητα και την εμβέλεια που έχουμε σήμερα.

Η πυρκαγιά ξέσπασε το Σάββατο 5 Σεπτεμβρίου 1992 στις 20:00, στην περιοχή «Σύμβολη», ανάμεσα στα χωριά Ελευθερές και Σιδηροχώρια (Κηπιά, Μεσιά). Αffected χωριά ήταν οι Ελευθερές, το Ελαιοχώρι και το Μυρτοφύτο. Ο κίνδυνος η φωτιά να περάσει προς την Ελευθερούπολη από την Εξοχή ήταν υπαρκτός, λόγω ισχυρών ανέμων.

Αρχικά, η πορεία της πυρκαγιάς ήταν προς τις Ελευθερές και αργά το βράδυ του Σαββάτου, με τις πρώτες ώρες της Κυριακής, έφτασε κοντά στο χωριό. Εκεί, οι πυροσβεστικές δυνάμεις και οι κάτοικοι κατάφεραν να την συγκρατήσουν, αποτρέποντας την εκκένωση του χωριού. Στη συνέχεια, η φωτιά κινήθηκε προς το Ελαιοχώρι και το Μυρτοφύτο, χωρίς να προκαλέσει ζημιές στα χωριά, ενώ συνέχισε να καίει βλάστηση βόρεια του Μυρτοφύτου.

Από τα δημοσιεύματα προκύπτει ότι οι τοπικές αρχές, όπως η Νομαρχία και το Δασαρχείο, είχαν χάσει τον έλεγχο, καθώς δεν γνώριζαν τον αριθμό των εστιών και δεν υπήρχε συντονισμός. Η επικοινωνία γινόταν μέσω σταθερών τηλεφώνων και ασυρμάτων, καθώς τα κινητά τηλέφωνα δεν ήταν ευρέως διαδεδομένα. Οι εκκλήσεις για αποστολή αεροσκαφών από την Αθήνα δεν εισακούστηκαν, με αποτέλεσμα η πυρκαγιά να καεί ανεξέλεγκτη για αρκετές ημέρες.

Η πυρκαγιά ήταν ορατή ακόμα και από την Καβάλα, ενώ οι κάτοικοι του Παλαιού, πιστεύοντας ότι η φωτιά είχε φτάσει κοντά τους, άρχισαν να βρέχουν οικίες και κήπους με λάστιχα, παρόλο που η φωτιά ήταν μακριά. Συνολικά, κάηκαν πάνω από 10.000 στρέμματα δάσους, ενώ οι πρόεδροι των χωριών ανέφεραν καταστροφή μέχρι 30.000 στρέμματα, συμπεριλαμβανομένων μαντριών, αμπελώνων και ελαιώνων. Η πυρκαγιά διαρκούσε τέσσερις ημέρες, έως ότου η παρουσία δύο αεροσκαφών έδωσε μερικό έλεγχο.

Στην κατάσβεση συμμετείχαν οι δυνάμεις του Δασαρχείου, ο στρατός, η αστυνομία και οι κάτοικοι των χωριών, συνολικά περίπου 1.500 άνθρωποι, καθώς και μηχανήματα έργου που προσπαθούσαν να ανοίξουν αντιπυρικές ζώνες. Παράλληλα, χρησιμοποιήθηκαν υδροφόρες και προσωπικά μέσα για την προστασία των γειτονικών δασών της Ελευθερούπολης και του Παγγαίου.

Οι τοπικές αρχές και οι πρόεδροι των χωριών επισημαίνουν ότι η καθυστέρηση από την Αθήνα στην αποστολή αεροσκαφών και η έλλειψη αντιπυρικών μέτρων, όπως αντιπυρικές ζώνες, συντήρηση δασικής βλάστησης και ομβριοδεξαμενές, συνέβαλαν στο καταστροφικό αποτέλεσμα.

Ως αιτία της πυρκαγιάς θεωρήθηκε εμπρησμός, πιθανώς από αρχαιοκάπηλους ή κτηνοτρόφους που δραστηριοποιούνταν στην περιοχή. Λίγες μέρες μετά, πολιτικοί τόνισαν την ανάγκη λήψης μέτρων αντιπλημμυρικής προστασίας, τα οποία όμως δεν εφαρμόστηκαν, οδηγώντας στις καταστροφικές πλημμύρες του Νοεμβρίου με θύματα.

————————————————————————————————————————–

Θέλω να τονίσω τα εξής: Για τις ανάγκες της έρευνας απηύθυνα δημόσια έκκληση για την παροχή φωτογραφικού υλικού. Παράλληλα, απευθύνθηκα σε πανελλαδικούς τηλεοπτικούς σταθμούς της εποχής, όπως το Mega, ο ANT1 και η ΕΡΤ, καθώς και σε αρμόδιους φορείς, όπως το Δασαρχείο.Εάν προκύψει νέο υλικό μετά τη δημοσίευση του άρθρου, θα ενταχθεί στο παρόν με τις αντίστοιχες επισημάνσεις.

 ΑΚΟΛΟΥΘΟΥΝ ΠΡΟΣΩΠΙΚΕΣ ΑΦΗΓΗΣΕΙΣ ΚΑΤΟΙΚΩΝ ΤΗΣ ΠΕΡΙΟΧΗΣ

–

5 Σεπτεμβρίου 1992 – μια αξέχαστη βραδιά

Ήμουν 11 χρονών. Η εξώπορτα του σπιτιού μας είχε τζάμι, κι από εκεί είδα τη φωτιά προς τα Γιντικιά. Ρώτησα τον μπαμπά μου αν τη βλέπει κι εκείνος μου απάντησε «ναι». Δεν το ξεχνάω, τον ρώτησα αν υπάρχει περίπτωση να φτάσει μέχρι εδώ. Μου είπε «μπααα… μάλλον έβαλαν φωτιά σε σκουπίδια και φαίνεται έτσι».

Δεν πέρασαν ούτε πέντε λεπτά και η φωτιά είχε φτάσει. Οι καμπάνες χτυπούσαν δυνατά, τα μεγάφωνα φώναζαν να εκκενωθεί το χωριό. Το σπίτι μας είναι σε κατηφόρα και οι σπίθες κατηφόριζαν σαν λάβα από ηφαίστειο. Πιο κάτω από εμάς υπήρχε οικόπεδο με χόρτα και ελιές και πήρε κι αυτό φωτιά από τις σπίθες.

Μαζευτήκαμε όλοι μαζί στη γειτονιά. Δεν πήραμε τίποτα από το σπίτι, μόνο η μαμά μου τις εικόνες. Θυμάμαι τα κλάματα, τις φωνές, την αγωνία που αφήναμε τα σπίτια μας. Μια οικογένεια από τη γειτονιά δεν ήθελε να φύγει. Εμάς μας πήγαν στα αμπέλια, μας άφησαν εκεί κι όλοι οι άντρες γύρισαν πίσω να βρέχουν τα κεραμίδια για να σώσουν τα σπίτια.

Η φωτιά είχε φτάσει χαμηλά, στα πρώτα σπίτια του χωριού. Εκείνη τη στιγμή φύσηξε ένας δυνατός αέρας και άλλαξε η φορά της φωτιάς, λίγο πριν μπει στο χωριό. Έτσι σώθηκε το χωριό μας.

Θυμάμαι πόσο στεναχωριόμασταν όλοι για την Παναγίτσα μας, το μικρό εκκλησάκι που είχαν φτιάξει χωριανοί, γιατί πιστεύαμε πως κάηκε. Την επόμενη μέρα πήγαν να δουν και διαπίστωσαν ότι δεν την είχε αγγίξει καθόλου η φωτιά. Τα δέντρα γύρω είχαν καεί, αλλά η Παναγίτσα μας έμεινε άθικτη. Εκείνη έσωσε το χωριό μας, μαζί με τους Ταξιάρχες και όλους τους Αγίους.

–

Καλοκαίρια στο χωριό – Η φωτιά που δεν θα ξεχάσω

Από μικρό παιδί περνούσα τα καλοκαίρια μου στο χωριό μας, μιας και ήταν ο τόπος καταγωγής της μητέρας μου και αργότερα αποκτήσαμε κι εμείς δικό μας σπίτι εκεί.

Εκείνο το βράδυ ήμουν με την παρέα μου στην Ηρακλίτσα. Διακρίναμε μια φωτιά και στην αρχή νομίσαμε ότι κάποιος είχε βάλει φωτιά στη χωματερή. Πολύ γρήγορα όμως καταλάβαμε ότι ήταν κάτι πολύ πιο σοβαρό και φύγαμε κατευθείαν για το χωριό.

Όσο πλησιάζαμε, βλέπαμε τη φωτιά να κινείται με τρομερή ταχύτητα. Υπήρχε καπνός παντού και η ατμόσφαιρα ήταν αποπνικτική. Εγώ πήγα στο σπίτι της γιαγιάς, ενώ οι γονείς μου ήταν στο δικό μας σπίτι, που βρίσκεται στην ανηφόρα προς την εκκλησία του Σωτήρος. Προσπάθησαν να πάρουν τα πιο σημαντικά πράγματα, έγγραφα κτλ., και ο πατέρας μου έμεινε να καταβρέχει το σπίτι για να το προστατεύσει.

Θυμάμαι όλους τους κατοίκους να πηγαινοέρχονται με γεμάτα βυτία σε όλα τα σημεία, ειδικά στην περιοχή του πάνω κοιμητηρίου, για να περιορίσουν τις εστίες. Είχαμε καλύψει τα πρόσωπά μας με βρεγμένες πετσέτες, γιατί δεν μπορούσαμε να αναπνεύσουμε. Οι καμπάνες χτυπούσαν ασταμάτητα, όλοι τρομοκρατημένοι, κι επικρατούσε πανικός.

Αυτό που μου έκανε μεγάλη εντύπωση ήταν τα κουκουνάρια που έσκαγαν και δημιουργούσαν νέες μικρές εστίες. Ήταν μια τρομακτική εμπειρία… που, δυστυχώς, έγινε ακόμη πιο τραγική λίγους μήνες αργότερα, τον Νοέμβριο, με την πλημμύρα που ακολούθησε και κόστισε ανθρώπινες ζωές.

– Η φωτιά όπως την έζησα από την Εξοχή

Ήμουν 14 χρονών και βρισκόμουν στο χωριό Εξοχή, στη γιαγιά μου. Από εκεί βλέπαμε τις φλόγες στην κορυφή του Συμβόλου. Η ατμόσφαιρα ήταν αποπνικτική και κανείς δεν κοιμήθηκε εκείνη τη νύχτα· όλοι ήμασταν έξω στις αυλές.

Η Πυροσβεστική, μαζί με τους κατοίκους του χωριού, προσπαθούσαν να μην περάσει η φωτιά στην άλλη πλευρά του βουνού. Όλοι ήμασταν στο πόδι. Δεν θα ξεχάσω ποτέ αυτή την αποπνικτική ατμόσφαιρα και τον φόβο που νιώθαμε.

– Μια εικόνα που δεν ξεχνιέται

Εκείνη την ημέρα δεν μπορεί να την ξεχάσει κανείς. Ήμουν 8 χρονών τότε. Είχαμε πάει στην Ηρακλίτσα, γιατί είχε έρθει το τσίρκο και μας πήγαν να το δούμε.

Όταν κοιτούσαμε προς το βουνό της Βαζοπέτρας, πάντα βλέπαμε φώτα. Εκείνη τη μέρα νομίζαμε πως ήταν οι προβολείς από το τσίρκο. Όταν τελείωσε η παράσταση και φτάσαμε στα φανάρια του Νικολαΐδη, κοιτάξαμε και είδαμε το βουνό φωτεινό προς το μέρος των Ελευθερών.

Όταν πια φτάσαμε στον περιφερειακό, στο ύψος του Ρόκκου, στο Τυροκομείο, η εικόνα ήταν σαν να έβλεπες την Αποκάλυψη.

– Μνήμες από εκείνη την αποφράδα μέρα

Μας γύρισες πίσω 33 χρόνια… Νωπές οι μνήμες από εκείνη την αποφράδα ημέρα. Μια τραγική ιστορία που στιγμάτισε όλο το χωριό μας.

Γυρνώντας από την Πέραμο, αντίκρισα το πύρινο θεριό να καίει όλη την κορυφογραμμή του βουνού και τη φωτιά να κατεβαίνει απειλητική προς τα πρώτα σπίτια. Κανείς δεν περίμενε τι θα συνέβαινε.

Ο κόσμος σε απόγνωση… Να σώσει τα σπίτια του; Να μαζέψει τα πιο απαραίτητα και να μεταφέρει την οικογένεια σε πιο ασφαλές μέρος; Ή να προσφέρει βοήθεια;

Την τελευταία στιγμή ο αέρας άλλαξε πορεία και έτσι σώθηκε το χωριό, αλλά και το εκκλησάκι της Παναγίτσας, που έμεινε ακέραιο. Εκείνη μας φύλαξε από το κακό.

Την επόμενη μέρα υπήρχε μόνο μαυρίλα, στάχτη και αποκαΐδια. Η μυρωδιά του καπνού σου έκαιγε τα σωθικά. Πήρε πολύ καιρό να ανακάμψει το χωριό και πολλά χρόνια να πρασινίσει ξανά το βουνό. Να μη συμβεί ποτέ ξανά.

Κι ύστερα ήρθε η πλημμύρα, σαν φυσικό επακόλουθο… Μόνο θλίψη.

– Μνήμες από τη φωτιά

Το σπίτι μας είναι πολύ κοντά στο βουνό. Θυμάμαι πως οι γονείς μου έλειπαν σε ένα γλέντι γάμου στην Πέραμο κι εγώ είχα μείνει στη θεία μου, δίπλα. Μέσα στον ύπνο μου άκουσα φωνές και πανικό. Η ατμόσφαιρα ήταν βαριά από τον καπνό. Οι μεγαλύτεροι έλεγαν ότι πετάγονταν κουκουνάρια με φωτιά.

Εμείς φύγαμε πολύ γρήγορα και μείναμε δύο μέρες στην Πέραμο, σε έναν άλλο θείο. Όταν επιστρέψαμε στο χωριό, η μυρωδιά του καμένου ήταν ακόμα έντονη. Θυμάμαι να λένε πως έτρεχαν όλοι να βοηθήσουν με τρακτέρ και με ό,τι άλλο μέσο είχε ο καθένας. Η φωτιά ήταν μεγάλη σε έκταση, αλλά ευτυχώς έσβησε σχετικά γρήγορα.

Εκείνη την εποχή ήταν δύσκολο να υπάρχουν ντοκουμέντα, φωτογραφίες ή οτιδήποτε άλλο. Εμείς, μικρά παιδιά, δεν καταλαβαίναμε πολλά, ούτε θυμόμαστε και πολλά. Σίγουρα όμως αυτό που μας έμεινε πολύ έντονα αργότερα ήταν η πλημμύρα. Τότε, σαν παιδιά, γυρίζαμε όλο το χωριό και βλέπαμε τις καταστροφές.

– Οι πρώτες μου μνήμες από τη φωτιά

Το 1992 ήμουν 6 χρονών. Η μαμά είχε ακόμη το μαγαζί και ο μπαμπάς εκείνη την ώρα ήταν μαζί μας. Ξαφνικά δημιουργήθηκε μια αναμπουμπούλα, μια αναστάτωση, και ο μπαμπάς έφυγε να πάει στις φωτιές. Είχε κάποιες γνώσεις, αλλά ακόμα κι αν δεν είχε, πάλι θα πήγαινε. Εκεί θα τον οδηγούσαν τα πόδια του.

Ανέβηκε, βοήθησε και γύρισε μέσα μαύρος από τη στάχτη και τις μουτζούρες. Εκείνη την ώρα έκλαιγα πολύ. Νομίζαμε ότι αυτά που έβλεπα ήταν πληγές ή εγκαύματα, δεν καταλάβαινα ακριβώς τι συνέβαινε.

Κάποια στιγμή έφυγε με τη νονά μου για τη Μέλισσα, να δουν τη μαμά της. Πρέπει να ήταν η μέρα που κινδύνεψαν πιο πολύ εκείνα τα χωριά. Εγώ κοιτούσα τη φωτιά, αλλά το μυαλό μου δεν μπορούσε να φανταστεί την καταστροφή. Έχω μόνο αμυδρές εικόνες από εκείνη την ημέρα.

– Εθελοντική προσπάθεια κατά της φωτιάς

Εκείνο το βράδυ ήμουν σε γαμήλιο γλέντι, όταν ως εθελοντής πυροσβέστης ειδοποιήθηκα μαζί με τον Θόδωρο Αθανασιάδη να προστρέξουμε σε βοήθεια. Φτάσαμε κοντά στο μέτωπο της φωτιάς και, μαζί με την εθελοντική ομάδα της Θάσου και τον υπεύθυνό τους, «Καπετάν Μιχάλη», οργανώσαμε δίκτυο και βοηθήσαμε μαζί με τους βοσκούς της περιοχής ρίχνοντας αντιφώτια.

Ήταν μια συγκλονιστική προσπάθεια, η οποία καρποφόρησε. Στην καταστροφή δεν κρίνουμε, πρωτίστως βοηθάμε.

Στεφανής Αλέξης, μέλος της εθελοντικής πυροσβεστικής ομάδας του Πολιτιστικού Συλλόγου «Το Κάστρο» (Παναγία).———————————————————————————————————————–

ΝΑ ΕΥΧΑΡΙΣΤΗΣΩ ΘΕΡΜΑ ΤΟΝ ΑΝΑΣΤΑΣΙΟ ΜΑΡΚΟΥΛΙΔΗ ΔΗΜΟΣΙΟΓΡΑΦΟ ΤΟΥ ΚΑVALA PORTAL ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΑΡΟΧΗ ΥΛΙΚΟΥ.Η ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ ΚΑΙ ΑΝΑΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ ΤΩΝ ΠΑΡΑΠΑΝΩ ΚΑΙ ΤΟΥ ΑΡΘΡΟΥ ΕΠΙΤΡΕΠΕΤΑΙ ΕΦΟΣΩΝ ΣΥΜΠΕΡΙΛΗΦΘΟΥΝ ΤΑ ΟΝΟΜΑΤΑ ΤΟΥ ΑΡΘΡΟΓΡΑΦΟΥ ΔΗΛΑΔΗ (ΜΑΚΗΣ ΖΟΥΜΠΛΙΟΣ) ΑΛΛΑ ΚΑΙ ΤΟΥ ΔΗΜΟΣΙΟΓΡΑΦΟΥ ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ ΜΑΡΚΟΥΛΙΔΗ ΚΑΘΩΣ ΧΩΡΙΣ ΑΥΤΟΝ ΔΕΝ ΘΑ ΥΠΗΡΧΕ ΤΟ ΥΛΙΚΟ ΤΟ ΟΠΟΙΟ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΤΙΚΑ.

ΜΑΚΗΣ ΖΟΥΜΠΛΙΟΣ

ΕΠΙΤΗΡΗΤΗΣ ΜΕΤΕΩΡΟΛΟΓΙΚΟΥ ΣΤΑΘΜΟΥ Ν.ΠΕΡΑΜΟΥ

ΕΝΤΕΤΑΛΜΕΝΟΣ ΕΚΠΡΟΣΩΠΟΣ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑΣ ΕΝΩΣΗΣ ΕΘΕΛΟΝΤΩΝ ΠΥΡΟΣΒΕΣΤΙΚΟΥ ΣΩΜΑΤΟΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ ΘΡΑΚΗ

φωτογραφία: εφημερίδα ΠΡΩΙΝΗ

Μπορεί σήμερα, 16 Μαΐου 2022, η ποδοσφαιρική ομάδα του ΑΟ Καβάλα να γνωρίζει πως την επόμενη σαιζόν θα αγωνιστεί στη Γ’ Εθνική κατηγορία, ωστόσο πριν από ακριβώς 50 χρόνια τα πράγματα ήταν αρκετά διαφορετικά.

Και αυτό όχι μόνο διότι εκείνες τις ημέρες το “καραβάκι” “έπλεε στα νερά” της Α’ Εθνικής κατηγορίας, αλλά και διότι σαν σήμερα πριν από ακριβώς 50 χρόνια, στις 16 Μαΐου 1972, ο ΑΟ Καβάλα κέρδιζε για πρώτη φορά σε επίσημη διεθνή διοργάνωση!

Επρόκειτο για το Βαλκανικό Κύπελλο Συλλόγων, μια ποδοσφαιρική διοργάνωση που είχε ξεκινήσει να διεξάγεται το 1960 μεταξύ ομάδων που προέρχονταν από τις χώρες της Βαλκανικής χερσονήσου (Αλβανία, Βουλγαρία, Γιουγκοσλαβία, Ελλάδα, Ρουμανία, Τουρκία). Αν και ήδη το Βαλκανικό Κύπελλο Συλλόγων είχε αρχίσει σταδιακά να χάνει την αίγλη του (λόγω της ύπαρξης και των 3 μεγάλων διασυλλογικών διοργανώσεων της UEFA, ήτοι του Κυπέλλου Πρωταθλητριών, του Κυπέλλου Κυπελλούχων και του Κυπέλλου UEFA), εντούτοις από το 1960 ως και τη σαιζόν 1993-1994 (όταν και σταμάτησε να διεξάγεται) στηρίχτηκε σε πολύ ικανοποιητικό βαθμό από όλες τις βαλκανικές χώρες (με εξαίρεση, ιδίως τα τελευταία χρόνια, τη Γιουγκοσλαβία).

Το Βαλκανικό Κύπελλο Συλλόγων του 1972 ήταν η 10η κατά σειρά διοργάνωση, με τις εξής ομάδες να λαμβάνουν μέρος:

Χώρα	Ομάδα	Κατάταξη στο εγχώριο πρωτάθλημα
Αλβανία	Σκεντίγια Τιράνων	7η στο πρωτάθλημα Αλβανίας
Βουλγαρία	Τράκια Πλόβντιβ	6η στο πρωτάθλημα Βουλγαρίας
Γιουγκοσλαβία	Βάρνταρ Σκοπίων	11η στο πρωτάθλημα Γιουγκοσλαβίας
Ελλάδα	ΑΟ Καβάλα	10η στο πρωτάθλημα Ελλάδας
Ρουμανία	Στεαγκούλ Ρόσου Μπρασόβ	5η στο πρωτάθλημα Ρουμανίας
Τουρκία	Γκιόζτεπε	9η στο πρωτάθλημα Τουρκίας

Οι 6 ομάδες χωρίστηκαν σε 2 ομίλους, με τον ΑΟ Καβάλα να κληρώνεται στον 1ο όμιλο μαζί με τη Σκεντίγια Τιράνων (που αποτελεί μέχρι και σήμερα την ποδοσφαιρική ομάδα της αθλητικής ακαδημίας της Αλβανίας “Loro Boriçi”) και την Βάρνταρ Σκοπίων (την πιο επιτυχημένη ομάδα της Β. Μακεδονίας, η οποία φέτος αγωνίστηκε για πρώτη φορά στη Β’ κατηγορία του πρωταθλήματος της γειτονικής χώρας). Στον 2ο όμιλο κληρώθηκαν η Τράκια Πλόβντιβ (νυν Μπότεφ Πλόβντιβ, που αγωνίζεται μέχρι και σήμερα στην Α’ Εθνική του πρωταθλήματος της Βουλγαρίας), η Γκιόζτεπε (που αγωνίζεται μέχρι και σήμερα στην Α’ Εθνική του πρωταθλήματος της Τουρκίας) και η Στεαγκούλ Ρόσου Μπρασόβ (που διαλύθηκε το 2017, με την FC Μπρασόβ να ιδρύεται το 2021 ως διάδοχος ομάδα -με τα ίδια χρώματα και έμβλημα- και να αγωνίζεται στη Β’ Εθνική του πρωταθλήματος της Ρουμανίας).

Προπονητής του ΑΟ Καβάλα, εκείνη την εποχή, ήταν ο Σέρβος (με ουγγρικές ρίζες) Μπέλα Πάλφι, ένας κόουτς που άφησε το στίγμα του στο ποδόσφαιρο της Καβάλας παραμένοντας στον πάγκο του ΑΟΚ από το 1969 ως και το 1975. Όσον αφορά το ρόστερ, αυτό αποτελείτο από ποδοσφαιριστές που σφράγισαν την ιστορία του καβαλιώτικου ποδοσφαίρου, όπως: Παντελάκος, Τοπούζης, Μασμανίδης, Κόκκαλης, Μπουγατσάς, Λιόλιος, Τάτσης, Σπυριδάκης, Πάτσας, Χαραλαμπίδης, Κοψαχείλης Αβραμίδης, Μαχαιρίδης, Παπαδόπουλος, Χρυσαφίδης, Τέης, Φιλιππίδης Ζεϊτίδης, Καραμπετάκης, Ρήγας, Πλατωνίδης, Σαλκάμης, Παπανικολάου, Παυλίδης, Μιχαϊλίδης, Κοσμίδης, Μήτσινης.

Ο πρώτος αγώνας της Καβάλας στο Βαλκανικό Κύπελλο Συλλόγων του 1972 είχε διεξαχθεί στις 2 Μαΐου στα Τίρανα, με τον ΑΟΚ να ηττάται με 2-1 από τη Σκεντίγια. Λίγες ημέρες αργότερα, και συγκεκριμένα στις 16 Μαΐου 1972, η Καβάλα υποδέχτηκε στο νεότευκτο (είχε εγκαινιαστεί το 1970) Εθνικό Στάδιο (μετέπειτα “Ανθή Καραγιάννη”) τη Σκεντίγια, την οποία και κέρδισε με 2-0!

Ένα μήνα μετά, στις 18 Ιουνίου 1972, ο ΑΟΚ θα κερδίσει εντός έδρας τη Βάρνταρ Σκοπίων με 1-0, ωστόσο 7 μέρες αργότερα έχασε στα Σκόπια με 4-1. Οι αγωνιστικές υποχρεώσεις του ομίλου ολοκληρώθηκαν τον Σεπτέμβριο της ίδιας χρονιάς, με τη Βάρνταρ και τη Σκεντίγια να αναδεικνύονται 2 φορές ισόπαλες με σκορ 1-1 -και τη Βάρνταρ να προκρίνεται στον τελικό της διοργάνωσης, στον οποίο και ηττήθηκε (σε διπλούς αγώνες) από την Τράκια Πλόβντιβ.

Η τελική βαθμολογία

Ομάδα	Νίκες	Ισοπαλίες	Ήττες	ΤΥ-ΤΚ	Βαθμοί
Βαρντάρ Σκοπίων	1	2	1	6-4	4
Α.Ο. Καβάλα	2	0	2	5-6	4
Σκεντίγια Τιράνων	1	2	1	4-5	4

Ήταν Πέμπτη 4 Μαρτίου του 1943 (ακριβώς 78 χρόνια πριν) και στην Καβάλα βρισκόταν σε πλήρη εξέλιξη ένα σχέδιο που θα οδηγούσε στον ξεριζωμό μιας σχετικά μικρής, αλλά ακμάζουσας πληθυσμιακής κοινότητας της πόλης: της εβραϊκής κοινότητας.

Τα όσα διαδραματίστηκαν εκείνες τις ώρες διηγείται ο γνωστός Καβαλιώτης ιστορικός Κυριάκος Λυκουρίνος.

Το σήμα δόθηκε στις 2:30 μετά τα μεσάνυχτα. Αμέσως αποκλείστηκαν οι είσοδοι της πόλης, βουλγαρικά περίπολα κατέλαβαν τους κεντρικούς δρόμους και όλη η δύναμη της βουλγαρικής χωροφυλακής, μαζί και οι μυστικοί της Οχράνα, ξεχύθηκαν στις κατοικίες των εβραίων και στην εβραϊκή συνοικία, πάνω από την οδό Ομονοίας.

Εφιαλτικά αντήχησαν μέσα στην ήρεμη νύχτα οι άγριες φωνές και τα δυνατά χτυπήματα στις πόρτες των σπιτιών, οι διαταγές, τα κλάματα και οι γοερές κραυγές. Η επιχείρηση ολοκληρώθηκε στις 11 το πρωί και η σειρήνα της πόλης σήμανε το τέλος του αποκλεισμού.

Εκείνες τις πρωινές ώρες της 4ης Μαρτίου 1943 κάπου 1.700 άνθρωποι, άντρες και γυναίκες, νέοι, γέροι, παιδιά, έσυραν τα βήματα και τις μικρές αποσκευές τους στους δρόμους της Καβάλας και οδηγήθηκαν με απειλές και βίαια σπρωξίματα στις καπναποθήκες της Commercial, στην οδό Βενιζέλου (τότε οδό “Αδόλφου Χίτλερ”).

Τρεις μέρες βασανίστηκαν στο “προσωρινό στρατόπεδο” από τους υπηρέτες του Ναζισμού, την πείνα και τη δίψα, τους εξευτελιστικούς σωματικούς ελέγχους, ακόμη και στα γεννητικά όργανα των γυναικών. Την ώρα που τους αφαιρούσαν χρήματα και κοσμήματα, άλλες συμμορίες λεηλατούσαν τα σπίτια και τις περιουσίες τους.

Στις 7 και 8 Μαρτίου 1943 οι άνθρωποι με το κίτρινο αστέρι φορτώθηκαν σε δεκαέξι καμιόνια για το σιδηροδρομικό σταθμό της Δράμας. Κάπου είκοσι μέρες κράτησε το ταξίδι χωρίς επιστροφή και τελείωσε στα κρεματόρια του στρατοπέδου εξόντωσης της Τρεμπλίνκα στην Πολωνία. Από την Τρεμπλίνκα δεν επέστρεψε κανείς και από το Ολοκαύτωμα επέζησαν μόνο 42 Καβαλιώτες Εβραίοι.

Ακόμα και τώρα βέβαια, μετά από 78 ολόκληρα χρόνια, πολύ λίγα πράγματα είναι γνωστά για τις τελευταίες ημέρες της εβραϊκής κοινότητας στην Καβάλα. Και μπορεί το 2015 (μετά από πολλά παρατράγουδα) να τοποθετήθηκε το μνημείο υπέρ των Καβαλιωτών Εβραίων στην οδό Ελ. Βενιζέλου (ένα μνημείο που βεβηλώθηκε αρκετές φορές από “συμπολίτες” που νομίζουν πως με αυτό τον τρόπο προσφέρουν θεάρεστες υπηρεσίες στο ελληνικό έθνος), ωστόσο ακόμα και τώρα η συζήτηση για την εβραϊκή κοινότητα της Καβάλας μοιάζει να αποτελεί ταμπού για τη σύγχρονη Καβάλα.

Μια προσπάθεια για την ανάδειξη των τελευταίων ημερών και στιγμών της εβραϊκής κοινότητας της Καβάλας αποτελεί το ντοκιμαντέρ “Η τρίτη νύχτα του Μάρτη” (που παρουσιάστηκε από το δήμο Καβάλας και τον τηλεοπτικό σταθμό ENA CHANNEL το μεσημέρι της Τετάρτης 3 Μαρτίου 2021).

Λίγη ώρα νωρίτερα, ο πρόεδρος του δημοτικού συμβουλίου Καβάλας Κώστας Πεφάνης είχε καταθέσει λουλούδια στο Εβραϊκό μνημείο, ενώ το απόγευμα της ίδιας ημέρας προβλήθηκε στην πρόσοψη της Δημοτικής Καπναποθήκης ένα σπάνιο φωτογραφικό υλικό, με εικόνες και ντοκουμέντα εκείνης της περιόδου.

Ήταν λίγο μετά τις 4 το απόγευμα της Παρασκευής 9 Νοεμβρίου 2018, όταν ένα τμήμα της γέφυρας μπροστά από το παλιό νοσοκομείο Καβάλας κατέρρευσε (για την ακρίβεια, “βούλιαξε”) υπό το βάρος ενός γερανοφόρου οχήματος που περνούσε από εκείνο το σημείο.

Δείτε άρθρα από εκείνη την “αποφράδα” ημέρα
“Βούλιαξε” η γέφυρα μπροστά στο παλιό νοσοκομείο!
Φωτογραφίες και βίντεο από την κατάρρευση της γέφυρας
“Είδα τη ρόδα του γερανοφόρου να έρχεται πάνω μου!”

Μετά το πρώτο σοκ και την διαπίστωση πως τόσο οι επιβάτες του γερανοφόρου οχήματος όσο και οι επιβάτες ενός ΙΧ αυτοκινήτου που έτυχε να περνάει εκείνη τη στιγμή από το σημείο δεν είχαν πάθει το παραμικρό, άπαντες κατάλαβαν πως ένα σίριαλ με πολλές “σαιζόν” και ακόμα περισσότερα “επεισόδια” επρόκειτο να παιχτεί τα επόμενα χρόνια στην Καβάλα – με “πρωταγωνιστές” τόσο τους αρμόδιους που έψαχναν, αρχικά, να βρουν πού ανήκει η γέφυρα (στον δήμο Καβάλας, στην περιφέρεια ΑΜΘ, στο δημόσιο, κάπου τέλος πάντων) όσο, κυρίως, τους ίδιους τους οδηγούς που επρόκειτο να υποστούν τεράστια ταλαιπωρία στην προσπάθειά τους να μετακινηθούν. Είτε μιλάμε για τους ντόπιους (οδηγούς ΙΧ οχημάτων, λεωφορείων και φορτηγών) είτε για τους ξένους που, συχνά πυκνά, “κολλάνε” στην στροφή της οδού Βάσσου είτε στα άλλα στενά της ευρύτερης περιοχής!

Έχουν περάσει 2 ολόκληρα χρόνια, η περιφέρεια ΑΜΘ έχει υπογράψει την περιβόητη σύμβαση με την “Εγνατία Οδός Α.Ε.” (η οποία και θα αναλάβει την αποκατάσταση της γέφυρας), ωστόσο φως στο τούνελ ακόμα δεν βλέπουμε.

Πρόσφατα, μάλιστα, έγινε γνωστό πως θα χρειαστεί να περάσει ακόμα ένας χρόνος (μέχρι τα τέλη, δηλαδή, του 2021)…όχι για να αποκατασταθεί η γέφυρα, αλλά για να…αποφασιστεί τι θα γίνει με την γέφυρα (αν, δηλαδή, θα επιδιορθωθεί μόνο το κομμάτι που κατέρρευσε, αν θα μπαζωθεί όλη η γέφυρα ή αν θα κατεδαφιστεί και θα χτιστεί ξανά από την αρχή)!

Με απλά λόγια…θα φτάσουμε ως τα μέσα της δεκαετίας, ενδεχομένως να έχουμε ήδη φτάσει ως τις επόμενες αυτοδιοικητικές εκλογές και ακόμα δεν θα έχει αποκατασταθεί η ζημιά!

Δεν είναι λίγες, μάλιστα, οι φορές που έχουν υποβληθεί (από συμπολίτες μας) προτάσεις για την “μετατροπή” της πεσμένης γέφυρας σε…τουριστικό αξιοθέατο! Ούτε, φυσικά, είναι λίγες οι “προβλέψεις” συμπολιτών πως η νέα γέφυρα θα εγκαινιαστεί μαζί με το Μετρό της Θεσσαλονίκης (οι εργασίες του οποίου, ως γνωστόν, καρκινοβατούν)!

Τα συμπεράσματα δικά σας…

Σήμερα Τρίτη 29 Σεπτεμβρίου 2020 συμπληρώθηκαν 79 χρόνια από την ημέρα που το μαρτυρικό Δοξάτο Δράμας θρήνησε 350 κατοίκους του, οι οποίοι εκτελέστηκαν από τους Βούλγαρους κατακτητές στο πλαίσιο αντιποίνων για την εξέγερση που είχε ξεσπάσει λίγες ημέρες νωρίτερα. Η “Σφαγή του Δοξάτου”, όπως ονομάστηκε, δεν περιορίστηκε βέβαια μόνο στο Δοξάτο αλλά επεκτάθηκε και σε πολλές άλλες περιοχές του νομού Δράμας (αλλά και στην Καβάλα και στις Σέρρες), καθώς το εκδικητικό μένος των Βουλγάρων δεν μπορούσε να κατευναστεί παρά μόνο με αίμα…

Πριν την εξέγερση

Στα τέλη Απριλίου του 1941, και ενώ το μεγαλύτερο μέρος της Ελλάδας είχε καταληφθεί από τους Γερμανούς, οι Βούλγαροι (χωρίς καμία προηγούμενη κήρυξη πολέμου) βρήκαν την ευκαιρία και εισέβαλαν στην Ανατολική Μακεδονία και στην Θράκη, σε μια προσπάθεια να επιβάλλουν τα δικά τους μεγαλοϊδεατικά όνειρα για επέκταση ως το Αιγαίο Πέλαγος.

Δεν ήταν, βέβαια, η πρώτη φορά που θα επιχειρούσαν κάτι τέτοιο. 30 χρόνια νωρίτερα, οι Βούλγαροι είχαν καταλάβει 2 φορές την Ανατολική Μακεδονία -προκαλώντας, μάλιστα, και τότε πάρα πολύ μεγάλες καταστροφές. Συγκεκριμένα, τον Οκτώβριο του 1912 οι Βούλγαροι κατέλαβαν την Ανατολική Μακεδονία αλλά αποχώρησαν τον ερχόμενο Ιούλιο (στο πλαίσιο του Β’ Βαλκανικού Πολέμου) -μετά από την σαφή 650 κατοίκων του Δοξάτου. Μερικά χρόνια αργότερα, το 1916, οι Βούλγαροι εισβάλλουν και πάλι στην Ελλάδα, προξενώντας νέα δεινά στους ντόπιους (και φτάνοντας στο σημείο να παίρνουν και ομήρους στην Βουλγαρία).

Επιστρέφοντας στο 1941…

Τελικά, η Βουλγαρία έλαβε ολόκληρη την Ανατολική Μακεδονία (μαζί με τον νομό Σερρών) και το μεγαλύτερο μέρος της Θράκης (με εξαίρεση μια περιοχή στον νομό Έβρου, κατά μήκος των συνόρων με την Τουρκία).

Η βουλγαρική κατοχή συνοδεύτηκε από μια σειρά ιδιαίτερα σκληρών μέτρων εναντίον του ελληνικού πληθυσμού (τα οποία, μάλιστα, είχαν προκαλέσει αντιδράσεις ακόμα και στους Ναζί):

α) καταλύθηκαν οι ελληνικές αρχές

β) απελάθηκαν οι Έλληνες διανοούμενοι, επιστήμονες, αρχιερείς, κληρικοί και δημόσιοι υπάλληλοι,

γ) επιβλήθηκε η χρήση της βουλγαρικής γλώσσας, ενώ απαγορεύτηκε (επί ποινή προστίμου) η χρήση της ελληνικής γλώσσας

δ) τα ελληνικά σχολεία έκλεισαν και αντικαταστάθηκαν από βουλγαρικά,

ε) απαγορεύθηκε η κατοχή ελληνικών βιβλίων ιστορίας και η λειτουργία ελληνικών τυπογραφείων,

στ) οι κάτοικοι υποχρεώθηκαν να υιοθετήσουν βουλγαρικές καταλήξεις στα επίθετά τους.

ζ) κατασχέθηκαν οι περιουσίες Ελλήνων που είχαν εγκαταλείψει την περιοχή – περιουσίες που αποδόθηκαν σε Βούλγαρους έποικους. Σύμφωνα με βουλγαρικές εκτιμήσεις, μέχρι τα τέλη του θέρους του 1941 είχαν εγκαταλείψει τον νομό Δράμας 25.000 Έλληνες, ενώ ελληνική πηγή κάνει λόγο για περίπου 30.000 πρόσφυγες από την περιοχή της Καβάλας μέχρι το 1942

Γενικότερα, η Βουλγαρία με τα σκληρά μέτρα που ακολουθούσε σε βάρος του πληθυσμού είχε στόχο την de jure προσάρτηση των ελληνικών εδαφών στο βουλγαρικό κράτος. Είναι χαρακτηριστικό πως ο νομάρχης της Δράμας Basil Georgiev, σε επιστολή του στο βουλγαρικό Υπουργείο Εσωτερικών στις 15 Σεπτεμβρίου του 1941 ζητούσε την εκδίωξη του ελληνικού στοιχείου για να ξεκινήσει ο οικονομικός και πολιτικός εκβουλγαρισμός.

Προετοιμασίες για την εξέγερση

Ήδη, όμως, είχαν αρχίσει να συγκροτούνται και τα πρώτα αντάρτικα σώματα, ιδίως στην περιοχή της Νιγρίτας και της Αμφίπολης. Ορισμένα από αυτά προέρχονταν από μεμονωμένες ενέργειες πολιτών, ενώ ορισμένα άλλα προέκυψαν από την δράση του Μακεδονικού Γραφείου (Μ.Γ.) του ΚΚΕ.

Συγκεκριμένα, με ενέργειες της Π.Ε. Δράμας συγκροτήθηκαν από το καλοκαίρι του 1941 αντάρτικες ομάδες στους ορεινούς όγκους της Ανατολικής Μακεδονίας, οι οποίες στις αρχές Σεπτεμβρίου αποτελούνταν από περίπου 200 ένοπλους. Δεν είναι ακόμη εξακριβωμένο αν η απόφαση για το πέρασμα στην ενεργή ένοπλη δράση ήταν αποτέλεσμα της καθοδήγησης του Μ.Γ. του ΚΚΕ ή της Π.Ε. Δράμας. Πάντως είναι αποδεκτό πως η εξέγερση εκδηλώθηκε δίχως την έγκριση των κεντρικών οργάνων του ΚΚΕ.

Παράλληλα, διαπιστώθηκε διάσταση απόψεων ανάμεσα στον βασικό οργανωτή της εξέγερσης – Χαμαλίδη – και άλλα μέλη του κόμματος, όπως π.χ. τον γραμματέα του Μ.Γ. Απόστολο Τζανή, ο οποίος αναφέρεται ότι ήταν αντίθετος στη γενίκευση της ένοπλης δράσης, προσπαθώντας μάλιστα, σύμφωνα με μαρτυρίες, να αποτρέψει τη συμμετοχή χωριών των Σερρών στην εξέγερση, φοβούμενος τα αντίποινα των βουλγαρικών αρχών Κατοχής. Σύμφωνα με το στέλεχος του ΚΚΕ και του ΕΑΜ, Θανάση Χατζή, το αρχικό σχέδιο δράσης περιλάμβανε την οργάνωση σαμποτάζ με την ανατίναξη του ηλεκτρικού σταθμού της Δράμας και δύο γεφυρών.

Η εξέγερση

Η εξέγερση ξεκίνησε το βράδυ της 28ης Σεπτεμβρίου από το Δοξάτο, με αντάρτες από τη συγκεκριμένη κωμόπολη και τη γειτονική Χωριστή, υπό τον Χρ. Καλαϊτζή ή Καλαϊτζίδη, να επιτίθενται εναντίον του τοπικού αστυνομικού σταθμού σκοτώνοντας μερικούς Βούλγαρους αστυνομικούς.

Οι επαναστατημένοι επιτέθηκαν με παρόμοιο τρόπο σε περίπου 25 οικισμούς: συγκεκριμένα εκτέλεσαν διορισμένους Βούλγαρους αξιωματούχους (κοινοτάρχες, κοινοτικούς υπαλλήλους κλπ), καθώς και Έλληνες συνεργάτες τους και χτύπησαν αστυνομικά τμήματα. Εντός της πόλης της Δράμας οι επαναστάτες πέτυχαν να ανατινάξουν το ένα από τα δύο εργοστάσια ηλεκτροφωτισμού και πέταξαν προκηρύξεις. Ακόμη πραγματοποιήθηκε αποτυχημένη επίθεση κατά του σιδηροδρομικού σταθμού, ενώ προσβλήθηκε – με μικρά αποτελέσματα – το στρατόπεδο του Σώματος Εφοδιασμού Πολέμου. Παρόλο που οι αντάρτες κατάφεραν να καταλύσουν τις βουλγαρικές αρχές στην ύπαιθρο, απέτυχαν να εκπληρώσουν τους αντικειμενικούς τους στόχους μέσα στη Δράμα, γεγονός που οφείλεται αφενός στον κακό επιχειρησιακό σχεδιασμό και αφετέρου στη γρήγορη αντίδραση των Βούλγαρων εξαιτίας της πρόωρης σύγκρουσης στο Δοξάτο. Η αποτυχία των ανταρτών στη Δράμα, οδήγησε την ηγεσία τους στην απόφαση να εγκαταλείψει τον Μαυρόβατο που λειτούργησε τις πρώτες ώρες της εξέγερσης ως επιχειρησιακό κέντρο και να καταφύγει προς τα ορεινά.

Παράλληλα, ομάδα σαμποτέρ υπό τον Β. Γερμανίδη προσπάθησε να ανατινάξει τη σιδηροδρομική γέφυρα του Νικηφόρου, όμως απέτυχε εξαιτίας της ισχυρής αντίστασης που προέβαλε το βουλγαρικό φυλάκιο που είχε επιφορτιστεί τη φύλαξή της. Σύμφωνα με τον ιστορικό Γκεόργκι Ντασκαλόφ, οι επαναστάτες δεν προέβησαν σε βιαιοπραγίες εναντίον Βουλγάρων αμάχων και αιχμαλώτων. Επιπλέον, μετά την πρώτη αντίδραση των βουλγαρικών δυνάμεων, η απόφαση του Χαμαλίδη να μην υιοθετήσει τακτική ανταρτοπόλεμου, αλλά να προσπαθήσει να αντιμετωπίσει τον εχθρό σε μάχες εκ παρατάξεως στέρησε από τους εξεγερθέντες οποιαδήποτε πιθανότητα επιτυχίας.

Η βουλγαρική εξουσία είχε αποκατασταθεί πλήρως μέχρι τις 2 Οκτωβρίου, ωστόσο η καταδίωξη των ανταρτών, αλλά και των πολιτών που είχαν εγκαταλείψει τις εστίες τους, συνεχίστηκε μέχρι τις αρχές Νοεμβρίου.

Η σφαγή

Από την 29η Σεπτεμβρίου οι βουλγαρικές δυνάμεις αντιδρώντας με εξαιρετική σκληρότητα, πέρασαν στην αντεπίθεση, ενώ η εξέγερση εμφάνιζε σοβαρές αδυναμίες λόγω κακού συντονισμού και ελλιπούς οπλισμού. Ακολούθησαν μαζικές σφαγές οι οποίες επεκτάθηκαν ακόμη και σε περιοχές που δεν έλαβαν μέρος στην εξέγερση, όπως οι Σέρρες, η Καβάλα και η Θράκη. Υπολογίζεται πως οι βουλγαρικές δυνάμεις εκτέλεσαν ομαδικά ανθρώπους σε πάνω από 60 πόλεις και οικισμούς.

Στην πόλη της Δράμας από το πρωί της 29ης Σεπτεμβρίου άρχισαν οι μαζικές συλλήψεις αμάχων, οι δολοφονίες στους δρόμους, οι βασανισμοί σε αστυνομικά τμήματα και σε στρατώνες αλλά και οι ομαδικές εκτελέσεις. Οι εκτελέσεις αυτές έλαβαν χώρα σε διαφορετικά σημεία: στην περιοχή του Ινστιτούτου Καπνού, στους πρόποδες του Κορυλόβου, στον δρόμο προς το Μοναστηράκι, πίσω από το Γυμνάσιο Αρρένων, πίσω από το πάρκο των Κομνηνών, στην οδό Μεγάλου Αλεξάνδρου και στη Στενήμαχο. Τα θύματα εντός της Δράμας υπολογίζονται μεταξύ 366 και 500 ατόμων, ενώ το κλίμα αυθαιρεσίας και τρομοκρατίας που επικράτησε σημειώνεται ακόμη και από βουλγαρικές πηγές.

Εκτός από την πόλη της Δράμας εκτελέστηκαν 350 άρρενες στο Δοξάτο και 135 στη Χωριστή, 114 κάτοικοι των Κύργιων, 92 στη Κορμίστα Σερρών, 30 στους Φιλίππους Καβάλας κ.α. Εκτελέσεις έγιναν ακόμη στην Προσοτσάνη, τα Κουδούνια, τα Κοκκινόγεια, την Πλατανιά, τον Δρυμότοπο, τους Σιταγρούς, τον Καλό Αγρό κ.α.

Ακόμη, πολλοί αντάρτες σκοτώθηκαν σε μάχες ή συνελήφθησαν και εκτελέστηκαν αργότερα με αποφάσεις των κατοχικών βουλγαρικών στρατοδικείων. Εκτός των εκτελέσεων πολλοί Έλληνες φυλακίστηκαν, ενώ τα μέλη του ΚΚΕ που καθοδηγούσαν την εξέγερση σκοτώθηκαν σταδιακά όλα μαζί και με δεκάδες οργανωτές και συμμετέχοντες κομμουνιστές. Επιβίωσε μόνο ένα μέλος του Μ.Γ., ο Θεόκλητος Κρόκος, ο οποίος απολογήθηκε σε επιτροπή του ΚΚΕ για το αυθόρμητο ξέσπασμα της εξέγερσης.

Από ελληνικής πλευράς, τα θύματα κατά από την καταστολή της εξέγερσης και τις εκκαθαριστικές επιχειρήσεις των επόμενων ημερών ξεπέρασαν τα 2.000, με ορισμένες εκτιμήσεις να κάνουν λόγο για τουλάχιστον 4.000 με 5.000 νεκρούς.

Μετά τον πόλεμο

Για τα 1124 αναφερόμενα θύματα κατά τις τρεις βουλγαρικές κατοχές το Δοξάτο τιμήθηκε: το 1945 με Βασιλικό Διάταγμα, το 1985 με το Χρυσό Μετάλλιο της Ακαδημίας Αθηνών και το 1998 με Προεδρικό Διάταγμα, δυνάμει του οποίου χαρακτηρίστηκε ως «Μαρτυρική Πόλη».

Το 1997 πραγματοποιήθηκε έρευνα στους κατοίκους των ματωμένων κωμοπόλεων Δοξάτου και Χωριστής με θέμα: «Προσωπική και συλλογική μνήμη από τις εμπειρίες της βουλγαρικής κατοχής στην Ανατολική Μακεδονία (1941-1944). Στην ερώτηση «Ύστερα από τόσα χρόνια πώς θα προσδιορίζατε τις σχέσεις σας με τη σημερινή Βουλγαρία;», οι περισσότεροι κάτοικοι απάντησαν: «Φιλία!». Στην ερώτηση «Δηλαδή εννοείτε να συγχωρήσουμε;» η απάντηση ήταν «Ναι». Στην ερώτηση όμως «Να ξεχάσουμε;» η ομόφωνη απάντηση των κατοίκων ήταν «Όχι!».

Πηγές

1. Χατζηαναστασίου, Τάσος (2003). Αντάρτες και καπετάνιοι. Η Εθνική Αντίσταση κατά της βουλγαρικής κατοχής της Ανατολικής Μακεδονίας και της Θράκης, 1942-1944. Θεσσαλονίκη: Εκδοτικός Οίκος Αδελφών Κυριακίδη.
2. Clogg, Richard (2003) [1995]. Συνοπτική Ιστορία της Ελλάδας, 1770-2000. Mετάφραση από τα αγγλικά: Λυδία Παπαδάκη, Μαρία Μαυρομμάτη (2η έκδοση). Αθήνα: Κάτοπτρο
3. Κοτζαγεώργη-Ζυμάρη, Ξανθίππη; Χατζηαναστασίου, Τάσος (2004). «Προσωπική και συλλογική μνήμη από τις εμπειρίες της βουλγαρικής κατοχής στην ανατολική Μακεδονία (1941-1944)». Στο: Mark Mazower. Μετά τον Πόλεμο. Η ανασυγκρότηση της οικογένειας του έθνους και του κράτους στην Ελλάδα, 1943- 1960. Μετάφραση από τα αγγλικά: Ειρήνη Θεοφυλακτοπούλου (2η αναθεωρημένη έκδοση). Αθήνα: Εκδόσεις Αλεξάνδρεια.
4. Kotzageorgi, Xanthippi; Kazamias, Georgios A. (1994). «The Bulgarian occupation of the prefecture of Drama (1941–1944) and its consequences on the Greek population». Balkan Studies (Θεσσαλονίκη: Ίδρυμα Mελετών Xερσονήσου του Aίμου) 35,1: σελ. 81-112.
5. Σπύρος Κουζινόπουλος, Δράμα 1941. Μια παρεξηγημένη εξέγερση, εκδόσεις Καστανιώτη, Αθήνα 2011
6. Φλάισερ, Χάγκεν (2009). Στέμμα και σβάστικα. Η Ελλάδας της Κατοχής και της Αντίστασης, 1941-1944. Α΄. Αθήνα: ΤΟ ΒΗΜΑ Βιβλιοθήκη. σελ. 110
7. Χατζηαναστασίου, Τάσος (2006). «Οι εθνικιστές οπλαρχηγοί στη βουλγαροκρατούμενη Μακεδονία & Θράκη». Στο: Νίκος Μαραντζίδης. Οι άλλοι Καπετάνιοι. Αθήνα: Βιβλιοπωλείον της Εστίας.
8. Χατζής, Θανάσης (1983). Η Νικηφόρα Επανάσταση που χάθηκε. Α΄. Αθήνα: Εκδόσεις Δωρικός
9. Κολιόπουλος, Ιωάννης (2013). «Η Μακεδονία στη δίνη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου». Ίδρυμα Μουσείου Μακεδονικού Αγώνα
10. Λαμπάτος, Γαβρίλης (2018). ΚΚΕ και εξουσία, 1940-1944. Αθήνα: Μεταίχμιο
11. Ντασκαλόφ, Γκεόργκι (2016). Η Ελληνική πολιτική προσφυγιά στη Βουλγαρία. 1946 – 1989. Επίκεντρο. σελ. 184
12. Χατζηαναστασίου, Τάσος (1998). «Η βουλγαρική άποψη για τα γεγονότα της Δράμας (Σεπτέμβριος 1941) και την κατοχή στην Αν. Μακεδονία και Δυτ. Θράκη (1941-1944)». Η Δράμα και η περιοχή της. Ιστορία και πολιτισμός. Πρακτικά Β’ επιστημονικής συνάντησης, Δράμα 18-22 Μαΐου 1994. 2. Δράμα: ΔΕΚΠΟΤΑ. σελ. 761
13. Μ.Κ. (2011). «Η εξέγερση που συκοφαντήθηκε ως προβοκάτσια». Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία (2 Οκτωβρίου). (Προπαρουσίαση του βιβλίου του Σπύρου Κουζινόπουλου, Δράμα 1941: Μία παρεξηγημένη εξέγερση).
14. Κουζινόπουλος, Σπύρος. «Το ξεχασμένο ολοκαύτωμα της βουλγαρικής κατοχής στην Κορμίστα Σερρών. Σφάγιασαν 130 πολίτες για αντίποινα και αιματοκύλισαν τα χωριά του Παγγαίου». Μηχανή του Χρόνου
15. Βουρνάς, Τάσος (1980). Ιστορία της Σύγχρονης Ελλάδας. 1940-1945. Αθήνα: Εκδόσεις Αδελφών Τολίδη. σελ. 78-79.
16. Επίσημος ιστότοπος Δημοτικού Μουσείου Καλαβρυτινού Ολοκαυτώματος (https://www.dmko.gr/martyrikes-polis-2/martyrikes-polis/doxato/)