Στις 6 Νοεμβρίου 2020 διεξάγεται ο Πανελλήνιος Διαγωνισμός της Ελληνικής Μαθηματικής Εταιρίας (ΕΜΕ) με την ονομασία «ΘΑΛΗΣ» για τις τάξεις του Γυμνασίου (Β΄ και Γ΄) και το Λύκειο. Λόγω των ειδικών συνθηκών που ζούμε φέτος ο διαγωνισμός θα πραγματοποιηθεί με διαφορετικό τρόπο από τις προηγούμενες χρονιές. Έτσι, κάθε ενδιαφερόμενος μαθητής θα πρέπει να συμβουλευτεί τον εκπαιδευτικό του (μαθηματικό) για τις ενέργειες που πρέπει να γίνουν για να δηλώσει την συμμετοχή του. Μπορεί επίσης να απευθυνθεί στην σελίδα της ΕΜΕ (www.hms.gr) για περισσότερες πληροφορίες.

Η μαγεία των μαθηματικών είναι αποδεκτή από όλους όσους έχουν ασχοληθεί με αυτά. Πολλοί είναι αυτοί που ξεκίνησαν να σπουδάσουν κάτι άλλο και στην συνέχεια, όταν ανακάλυψαν τα μαθηματικά, στράφηκαν προς αυτά. Στη σειρά των άρθρων αυτών θα αναφερθούμε στην αξία των μαθηματικών, την φύση τους, την χρήση τους και την ομορφιά τους. Τον τίτλο των άρθρων τον δανειζόμαστε από το ομώνυμο βιβλίο του Γάλλου μαρξιστή φιλοσόφου Αλαίν Μπαντιού «Εγκώμιο για τα Μαθηματικά». Στο βιβλίο αυτό θα αναφερθούμε διεξοδικότερα σε επόμενο άρθρο.

Τα μαθηματικά υπήρχαν πιθανά από την εποχή των Σουμέριων, των Βαβυλώνιων, των Αιγυπτίων, κ.λπ., ίσως και από πιο πριν. Οι λαοί αυτοί χρησιμοποιούσαν σίγουρα μαθηματικές πράξεις για τις πρακτικές τους ανάγκες. Υπάρχει, όμως, διάκριση μεταξύ πρακτικής εφαρμογής και θεωρητικής ενασχόλησης. Ως επιστήμη, οι ειδικοί πιστεύουν ότι τα μαθηματικά ξεκίνησαν με τους Πυθαγόρειους και τον Θαλή. Αξιωματικά θεμελιώθηκαν με τον Ευκλείδη. Τα «Στοιχεία» του Ευκλείδη περιλαμβάνουν 13 Βιβλία. Κάθε Βιβλίο περιέχει όρους (ορισμούς), αιτήματα (αξιώματα), κοινές έννοιες, και προτάσεις (θεωρήματα). Για παράδειγμα, το πρώτο Βιβλίο περιέχει 23 όρους, 5 αιτήματα, 9 κοινές έννοιες και 48 προτάσεις. Στην Εικόνα 1 βλέπουμε την εισαγωγή από το πρώτο Βιβλίου των «Στοιχείων»  του Ευκλείδη από αγγλική έκδοση.

To γνωστό ηλεκτρονικό κατάστημα amazon.com στην παρουσίαση της έκδοσης των «Στοιχείων» γράφει ότι: «ο Ευκλείδης είναι ο πιο διάσημος μαθηματικός όλων των εποχών. Έζησε κατά τον τρίτο ή τέταρτο αιώνα π.Χ., μετά τον Πλάτωνα και πριν τον Απολλώνιο τον Περγαίο. Η φήμη του προέρχεται πρώτιστα από τα «Στοιχεία», τα οποία έγραψε σε δεκατρία βιβλία, και τα οποία έχουν ασκήσει στο ανθρώπινο μυαλό μεγαλύτερη επίδραση από οποιοδήποτε άλλο έργο εκτός της Βίβλου»! Τα ίδια γράφει και το Wikipedia («τα Στοιχεία του Ευκλείδη αναφέρονται σαν το πιο επιτυχές και με την μεγαλύτερη επιρροή βιβλίο που έχει γραφεί ποτέ), αλλά και πολλοί άλλοι συγγραφείς, όπως ο  Αμίρουτσε Μοκτέφ (Amirouche Moktef ), ο οποίος έγραψε το 2011 ότι «μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1860 στην Βικτωριακή Αγγλία τα Στοιχεία του Ευκλείδη χρησιμοποιούντο χωρίς ανταγωνιστή σαν διδακτικό σύγγραμμα για την διδασκαλία της γεωμετρίας στα σχολεία και τα κολλέγια». Οπότε δεν θα πρέπει να θεωρείται εξωπραγματικό αυτό που έκανε ο φιλόσοφος Σπινόζα και στο οποίο θα αναφερθούμε παρακάτω.

Είναι γνωστό ότι οι τρεις μεγάλοι Ορθολογιστές φιλόσοφοι, Καρτέσιος, Σπινόζα και Λάιμπνιτς είχαν επηρεαστεί από τον Πλάτωνα και την σημασία που έδινε εκείνος στα μαθηματικά, αλλά και στην Λογική. Έτσι οι αναφορές τους στα μαθηματικά μέσα στα έργα τους είναι πολλές. Σε αυτές θα αναφερθούμε σε άλλο άρθρο. Στο παρόν άρθρο θα αναφερθούμε στο σημαντικότερο έργο του Σπινόζα, την «Ηθική» του. Όπως θα περίμενε κανείς η «Ηθική» σαν φιλοσοφικό κείμενο θα έπρεπε να ήταν σε μορφή πραγματείας ή διαλόγου (κατά μίμηση του Πλάτωνα). Παρ’ όλα αυτά ο Σπινόζα για να δείξει την πίστη του στην αξία της γεωμετρίας έγραψε την «Ηθική» του όπως παρουσιάζει και ο Ευκλείδης τα «Στοιχεία» του.

Όπως φαίνεται και στην Εικόνα 2 ο Σπινόζα στο έργο του «Ηθική», στο πρώτο μέρος «Περί Θεού», ξεκινά με οκτώ (8) ορισμούς, προχωρά με επτά (7) αξιώματα και συνεχίζει με 36 προτάσεις, τις οποίες «αποδεικνύει». Μάλιστα σε πολλές από αυτές τελειώνει με το Ο.Ε.Δ. («όπερ έδει δείξαι») του Ευκλείδη, όπως φαίνεται στο τέλος των προτάσεων 3 και 4!

Οι ορθολογιστές φιλόσοφοι προσπαθούσαν να επιστρέψουν στις «πρώτες αρχές» και ήθελαν να «χτίσουν» ένα φιλοσοφικό σύστημα στηριζόμενο σε στέρεες βάσεις. Έτσι, κατέληξαν στην Ευκλείδειο γεωμετρία και την αξιωματική της θεμελίωση, θεωρώντας ότι θα μπορούσαν να κάνουν κάτι αντίστοιχο για το φιλοσοφικό τους σύστημα. Εξ’ ου και η προσπάθεια του Σπινόζα να γράψει ένα καθαρά φιλοσοφικό κείμενο σε αξιωματική μορφή.

Εισαγωγή

Στο προηγούμενο άρθρο αναφερθήκαμε στον διάλογο «Χαρμίδη» του Πλάτωνα. Γράψαμε ότι κατά αρκετούς ερευνητές, όπως ο Βλαστός, τα πρώιμα έργα του Πλάτωνα δίνουν μία αρκετά ακριβή εικόνα του ιστορικού Σωκράτη. Υπάρχουν, βέβαια και άλλες απόψεις, αλλά εμείς θα δεχθούμε αυτή την υπόθεση.

Εάν τώρα ρωτήσει κάποιος, μα καλά μας ενδιαφέρει ακόμη το τι είπε και έκανε ο Σωκράτης και ο Πλάτων; Δεν μας φθάνουν τα δικά μας «προβλήματα»; Η απάντηση, κατά την γνώμη μου, είναι ότι τα «προβλήματά» μας είναι ακριβώς ίδια με τα δικά τους προβλήματα, ή παραπλήσια. Δεν μας ενδιαφέρει σήμερα η ποιότητα της ζωής μας και το τι μας κάνει ευτυχισμένους; Δεν αντιλαμβανόμαστε οι περισσότεροι, ότι η πολιτική επηρεάζει την ζωή μας; Άρα, ποιο είδος πολιτεύματος είναι το πλησιέστερο στο να προσφέρει δυνατότητες για μία καλύτερη ζωή στους πολίτες του; Ποιος είναι ο καλός πολιτικός; Ποιος είναι ο ιδανικός πολίτης; Πρέπει να συμμετέχει ο πολίτης στις αποφάσεις; Πρέπει να εφαρμόζουμε τους Νόμους της Πολιτείας; Ποια η σχέση της Αρετής με την Πολιτική; Η Αισθητική επηρεάζει την τάση μας προς το Αγαθό; Ο πλούτος μίας Πολιτείας πως πρέπει να μοιράζεται; Τα ερωτήματα αυτά και άλλα πολλά μας απασχολούν σήμερα, αλλά απασχολούσαν και τους προγόνους μας από την Ομηρική εποχή, με έμφαση στα κλασσικά χρόνια, αλλά και αργότερα.

Μάλιστα, δεν έμειναν μόνο στο να θέσουν τα ερωτήματα, αλλά προσπάθησαν να δώσουν και απαντήσεις σε όλα αυτά. Όταν, λοιπόν, εξαιρετικοί διανοούμενοι όλων των εποχών ξεκινούν από τα έργα του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη, μήπως θα πρέπει και εμείς να κάνουμε το ίδιο;

Ο διάλογος «Χαρμίδης» πραγματεύεται μία από τις σημαντικές αρετές, την σωφροσύνη. Η σωφροσύνη είναι μία αρετή που χρειάζεται σε όλους  τους πολίτες, ιδιαίτερα την περίοδο που διανύουμε με την πίεση που δεχόμαστε από την επιδημία του κορονοϊού, τις οικονομικές επιπτώσεις, αλλά και την μακροχρόνια οικονομική κρίση. Η φιλοσοφία ή καλύτερα οι φιλοσοφικές απόψεις του Σωκράτη, ο τρόπος σκέψης του και η «μέθοδός» του, βοηθάει στην αυτοβελτίωσή μας.

«Χαρμίδης» (Μέρος δεύτερο)

Ο διάλογος «Χαρμίδης» ανήκει στους πρώιμους διαλόγους του Πλάτωνα, και πιο συγκεκριμένα στους πειραστικούς (δοκιμαστικούς). Ο διάλογος πραγματοποιείται μεταξύ του Σωκράτη, του Χαιρεφώντα, φίλου και πιστού μαθητή του Σωκράτη, του Κριτία, ενός εκ των μετέπειτα τριάκοντα τυράννων, και του Χαρμίδη, ξαδέλφου του Κριτία. Πρόκειται για μία αφήγηση σε πλάγιο λόγο του Σωκράτη σε φίλο του, ο οποίος δεν κατονομάζεται. Το θέμα του διαλόγου είναι η σωφροσύνη, μία εκ των αρετών. Ο Γουόλτερ Θόμας Σιντ (Walter Thomas Schid) θεωρεί ότι ο «Χαρμίδης» είναι σημαντικός, αναμφισβήτητα, Σωκρατικός διάλογος και ότι αναπτύσσει θέματα, όπως η φύση της ψυχής, η έννοια της γνώσης και το ιδανικό της ουτοπικής κοινωνίας, τα οποία ο Πλάτων πραγματεύεται στα έργα του της μέσης ή ώριμης περιόδου του.

Ας περάσουμε, όμως, στην παρουσίαση της συνέχειας του διαλόγου. Όπως αναφέραμε στο πρώτο μέρος, ο Σωκράτης μεταφέρει την συζήτηση στο γνώριμο πεδίο του, την φιλοσοφία, για την οποία ο Κριτίας τον διαβεβαιώνει ότι ο Χαρμίδης ενδιαφέρεται πολύ. Ο Κριτίας λέγει στον Σωκράτη ότι ο Χαρμίδης έχει πονοκέφαλο και του προτείνει να προσποιηθεί ότι γνωρίζει ένα φάρμακο που μπορεί να διώξει τον πονοκέφαλο. Ο Σωκράτης δέχεται και έτσι καλούν τον Χαρμίδη, ο οποίος κάθεται ανάμεσα στον Σωκράτη και τον Κριτία. Ο Χαρμίδης ρωτά τον Σωκράτη αν γνωρίζει το φάρμακο για τον πονοκέφαλο και ο Σωκράτης του απαντά καταφατικά. Του λέει, πιο συγκεκριμένα, ότι είναι ένα βότανο και μαζί κάποια ξόρκια! Αν, όμως, δεν έλεγε ταυτόχρονα και τα ξόρκια, τότε το φάρμακο δεν θα έπιανε! Ωραία, του λέει ο Χαρμίδης, θα αντιγράψω από σένα τα ξόρκια. Αφού συμφώνησαν ότι θα πρέπει να πείσει ο Χαρμίδης τον Σωκράτη με τα λόγια που θα πει, ξεκινά ο Σωκράτης να λέει ότι όπως και σε άλλες περιπτώσεις οι γιατροί δεν προσπαθούν να γιατρέψουν μόνο ένα μέρος του σώματος, π.χ. τα μάτια, αλλά προσπαθούν να θεραπεύσουν και το κεφάλι, και με την ίδια λογική, ολόκληρο το σώμα, έτσι και τώρα, λέει ο Σωκράτης με τα ξόρκια θα προσπαθήσουμε να θεραπεύσουμε όλο το σώμα. Οι γιατροί, συνοψίζει ο Σωκράτης, «μαζί με το σύνολο προσπαθούν να θεραπεύσουν και να κάνουν καλά το μέρος μαζί με το όλο».

«ΣΩ: Ή μήπως δεν ξέρεις πως αυτά λένε οι γιατροί και πως έχουν έτσι τα πράγματα;»

Αφού συμφωνεί ο Χαρμίδης, ο Σωκράτης συνεχίζει τον συλλογισμό του χρησιμοποιώντας μία συνομιλία που είχε με Θρακιώτη γιατρό. Έτσι, λέει μεταξύ άλλων,

«ΣΩ: .. όπως δεν είναι σωστό να επιχειρεί κάποιος να θεραπεύει τα μάτια χωρίς να θεραπεύει και το κεφάλι, ούτε το κεφάλι χωρίς το σώμα, έτσι και το σώμα δεν πρέπει να θεραπεύεται χωριστά από την ψυχή, κι αυτή είναι ακριβώς η αιτία που διαφεύγουν από τους Έλληνες οι περισσότερες ασθένειες, επειδή παραμελούν το σύνολο, το οποίο θα έπρεπε να φροντίζουν, διότι, αν δεν υγιαίνει το σύνολο, είναι αδύνατο να υγιαίνει το μέρος.»

Συνεχίζοντας ο Σωκράτης, λέει ότι όλα ξεκινούν από την ψυχή! Και τα καλά και τα κακά για το σώμα και για ολόκληρο τον άνθρωπο. Επομένως, πρέπει εκείνη να θεραπεύουμε πρώτα και κύρια

«ΣΩ: Η ψυχή θεραπεύεται, …, με ορισμένα ξόρκια, κι αυτά τα ξόρκια είναι οι καλοί λόγοι.

Από τέτοιους λόγους γεννιέται στην ψυχή η σωφροσύνη, η οποία, μόλις γεννηθεί και βρεθεί μέσα στην ψυχή, είναι πια εύκολο να εξασφαλίσει την υγεία και στο κεφάλι και στο υπόλοιπο σώμα.»

Ο Θράξ γιατρός είχε ζητήσει από τον Σωκράτη να μην θεραπεύσει κανέναν αν δεν του παραδώσει πρώτα την ψυχή για θεραπεία, και μάλιστα του είπε ότι «τούτο είναι το σφάλμα απέναντι στους ανθρώπους, ότι δηλαδή κάποιοι επιχειρούν να είναι γιατροί χωριστά για το καθένα, τη σωφροσύνη δηλαδή και την υγεία». Άρα, η ψυχή είναι σε υψηλότερη προτεραιότητα από την υγεία. Αυτό αδυνατούν να το κατανοήσουν αυτόκλητοι σωτήρες μας σήμερα με την επιδημία του κορονοϊού. Επεμβαίνει στο σημείο αυτό ο Κριτίας και λέει στον Σωκράτη ότι ο Χαρμίδης δεν είναι μόνο εξαιρετικά όμορφος, αλλά υπερέχει από τους άλλους νέους και σε αυτό που ανέφερε ο Σωκράτης, δηλαδή την σωφροσύνη. Ο Σωκράτης τότε κάνει αναφορά στους προγόνους και την οικογένεια του Χαρμίδη, εκθειάζοντάς τους, και συμπεραίνει ότι δεν θα μπορούσε να μην υπερέχει και στην σωφροσύνη λόγω της άριστης καταγωγής του. Αν, όμως, του λέει, ήσουν σώφρων τότε δεν θα χρειαζόσουν ξόρκια για να φύγει ο πονοκέφαλος, αλλά θα χρειαζόσουν απλά μόνο το φάρμακο. Έτσι, τον ρωτά αν συμφωνεί με τον Κριτία, ότι δηλαδή αν είναι αρκετά προικισμένος με σωφροσύνη ή αν έχει κάποια έλλειψη. Παρατηρούμε πόσο όμορφα ο Σωκράτης στρέφει την συζήτηση στα γνώριμά του θέματα, δηλαδή γύρω από την αρετή. Επίσης, βλέπουμε, από τα προηγούμενα, την κοινή πεποίθηση των κλασσικών Ελλήνων για την υπηρέτηση του όλου από το μέρος και την πίστη τους ότι δεν μπορεί να ευημερεί το μέρος εις βάρος του όλου. Στην αρχαία Ελλάδα έδιναν μεγαλύτερη σημασία και αξία στο σύνολο, παρά στην ατομικότητα, διότι αποδεχόταν ότι ο άνθρωπος είναι κοινωνικό όν. Εκ του γεγονότος αυτού απορρέουν οι τόσες πολλές θυσίες υπέρ πατρίδος (Περσικοί πόλεμοι, κ.λπ.). Την ίδια άποψη εκφράζει και ο Περικλής στον τελευταίο λόγο του. Ότι δηλαδή θα πρέπει να κοιτάζουμε ώστε να ευημερεί το σύνολο, διότι έτσι μόνο μπορεί να βοηθηθεί και το μέρος το οποίο «ασθενεί». Το ακριβώς αντίθετο κάναμε στην νεότερη ιστορία μας, με αποκορύφωμα την σπατάλη πόρων και ενέργειας κατά την περίοδο των «παχέων αγελάδων», με τελικό αποτέλεσμα την κατάρρευση της ελληνικής οικονομίας. Ενδιαφερόμασταν, και ίσως ενδιαφερόμαστε ακόμη, για το άτομο και όχι για το σύνολο.

Εισαγωγή
Είναι γενικώς αποδεκτό ότι ο Σωκράτης είναι ο μεγαλύτερος φιλόσοφος του 5ου αιώνα. Ο Κάρλ Πόππερ στον πρόλογο στην ελληνική έκδοση του βιβλίου του «Η Ανοιχτή Κοινωνία και οι εχθροί της» (εκδόσεις ΔΩΔΩΝΗ, 1980) γράφει ότι «η φιλοσοφία μου για την πολιτική, το ίδιο όπως και η θεωρία μου για τον υποθετικό χαρακτήρα όλης της επιστημονικής γνώσης, είναι εμπνευσμένη από τον Σωκράτη – ή απ’ αυτό που θεωρώ ως διδασκαλία του Σωκράτη, του Σωκράτη της πλατωνικής Απολογίας» (8 Οκτωβρίου 1979).
Ποιος είναι, όμως, ο ιστορικός Σωκράτης; Μπορούμε να αποφανθούμε με σιγουριά για τα γεγονότα της ζωής ή τις ιδέες του Σωκράτη; Και αν ναι, σε ποιες πηγές θα πρέπει να στηριχθούμε; Οι απόψεις είναι πολλές. Ο Γρηγόρης Βλαστός θεωρεί ότι τα πρώιμα έργα του Πλάτωνα μπορούν να μας δώσουν κατά μεγάλη προσέγγιση τις απόψεις του Σωκράτη (“The Philosophy of Socrates”, Palgrave Macmillan, 1971). Εμείς θα αποδεχθούμε την άποψη του Βλαστού και θα προσπαθήσουμε να παρουσιάσουμε τον Σωκράτη μέσα από τα πρώιμα έργα του Πλάτωνα. Για κάθε έργο θα αναφέρουμε τον βασικό σκοπό της συζήτησης, την αφορμή που πραγματοποιήθηκε, καθώς και τα κυριότερα σημεία του διαλόγου. Επειδή πολλοί διάλογοι, αν και σύντομοι, περιέχουν πολλά σημαντικά σημεία θα τα παρουσιάσουμε σε συνέχειες, ώστε να είναι «εύπεπτα» για τον αναγνώστη.
Ο βαθύτερος λόγος αυτής της παρουσίασης έγκειται στα λόγια του Πόππερ, ότι «η πλατιά αποδοχή του σωκρατικού ήθους της πνευματικής μετριοφροσύνης είναι η μεγαλύτερη ελπίδα μας», διότι, εξηγεί, «δεν είναι λίγοι οι διανοητές που με τις αλαζονικές και υπέρμετρες αξιώσεις τους για κατοχή γνώσης, συνέβαλαν στη δημιουργία της ατμόσφαιρας που έκανε δυνατούς δύο παγκοσμίους πολέμους. Η αποδοχή τους σωκρατικού ήθους, μπορεί ίσως να βοηθήσει να αποφύγουμε έναν τρίτο», λόγια που θεωρώ ότι είναι πολύ επίκαιρα. Υπάρχουν σήμερα πολιτικοί ηγέτες που ωθούν τους λαούς τους σε ακραίες πολιτικές επιλογές, διότι έχουν ξεφύγει από το μέτρο, χωρίς να αντιλαμβάνονται ότι θα έχουν την τύχη ηγετών του πρόσφατου παρελθόντος.
Θα ξεκινήσω με τον διάλογο «Χαρμίδης», ο οποίος πραγματεύεται μία από τις σημαντικές αρετές, την σωφροσύνη, την οποία φαίνεται, δυστυχώς, ότι δεν διαθέτουν πολλοί διεθνείς ηγέτες. Από την άλλη πλευρά, η σωφροσύνη είναι μία αρετή που χρειαζόμαστε όλοι οι έλληνες, πολίτες και πολιτικοί, ιδιαίτερα την περίοδο που διανύουμε με την πίεση από την επιδημία του κορονοϊού, τις οικονομικές επιπτώσεις, αλλά και την μακροχρόνια οικονομική κρίση, που έχει δοκιμάσει τις αντοχές μας. Έτσι, πιστεύω ότι η γνωριμία μας με την φιλοσοφία του Σωκράτη, τον τρόπο σκέψης του και την «μέθοδό» του, θα μας βοηθήσει ώστε να βελτιώσουμε τους εαυτούς μας. Το τελευταίο, θα έχει ως αποτέλεσμα την βελτίωση της συμπεριφοράς μας ως πολίτες, και αυτό με την σειρά του θα βοηθήσει γενικότερα στην ωριμότερη αντιμετώπιση των προβλημάτων που αντιμετωπίζει η χώρα μας. Τέλος, η σωφροσύνη δεν είναι αρετή «κατ’ αποκοπήν», αλλά μία αρετή που είτε την διαθέτουμε, είτε όχι. Άρα, δεν μπορεί να ενεργεί κάποιος με σωφροσύνη σε μερικά θέματα και στα υπόλοιπα όχι. Επομένως, έργο των πολιτικών θα πρέπει να είναι η πολιτική αρετή, μέρος της οποίας είναι και η σωφροσύνη.

«Χαρμίδης» (Μέρος πρώτο)
Ο διάλογος «Χαρμίδης» ανήκει στους πρώιμους διαλόγους του Πλάτωνα, και πιο συγκεκριμένα στους πειραστικούς (δοκιμαστικούς), όπως ο Ευθύφρων, ο Θεαίτητος, ο Ίων, ο Μένων και άλλοι. Ο διάλογος πραγματοποιείται μεταξύ του Σωκράτη, του Χαιρεφώντα, φίλου και πιστού μαθητή του Σωκράτη, του Κριτία, ενός εκ των μετέπειτα τριάκοντα τυράννων, και του Χαρμίδη, ξαδέλφου του Κριτία. Πρόκειται για μία αφήγηση σε πλάγιο λόγο του Σωκράτη σε φίλο του, ο οποίος δεν κατονομάζεται. Το θέμα του διαλόγου είναι η σωφροσύνη, μία εκ των αρετών.
Ας περάσουμε, όμως, στην παρουσίαση του διαλόγου. Ο Σωκράτης επιστρέφει από το στρατόπεδο της Ποτίδαιας, όπου είχε μεταβεί ως στρατιώτης. Η Ποτίδαια ανήκε στην Δηλιακή Συμμαχία και πλήρωνε φόρους στην Αθήνα. Η Αθήνα απαίτησε από την Ποτίδαια, μετά την ναυμαχία στα Σύβοτα το 433 π.Χ., να γκρεμίσει μέρος των τειχών και να στείλει ομήρους στην Αθήνα. Φοβούμενη, όμως, η Αθήνα την επιρροή της Κορίνθου στην Ποτίδαια έστειλε 30 τριήρεις και 1.000 οπλίτες υπό τον Αρχέστρατο. Οι Αθηναίοι έπλευσαν για την Ποτίδαια, αλλά επιτέθηκαν ενώ ήδη η εξέγερση είχε ξεκινήσει και οι Μακεδόνες ήταν σύμμαχοι των επαναστατών. Η Αθήνα έστειλε ακόμα 2.000 οπλίτες και 40 πλοία με αρχηγό τον στρατηγό Καλλία. Κατά την μάχη που επακολούθησε το 432 π.Χ. ο Σωκράτης έσωσε την ζωή στον Αλκιβιάδη. Ο Σωκράτης επιστρέφει στην Αθήνα και την επόμενη ημέρα επισκέπτεται την παλαίστρα του Ταυρέα, στις όχθες του Ιλισού. Εκεί συναντά τον Χαιρεφώντα, που μόλις τον βλέπει «τρέχει σαν τρελός που είναι» να του πιάσει το χέρι, λέγοντάς του πώς τα κατάφερε και σώθηκε, γιατί μαθεύτηκε ότι η μάχη ήταν σκληρή και ότι πολλοί γνωστοί Αθηναίοι σκοτώθηκαν, όπως ο στρατηγός Καλλίας (Θουκυδίδης, «Ιστορία», Βιβλίο Α΄, 63).
Αφού ο Σωκράτης εξιστόρησε τα γεγονότα της μάχης στην Ποτίδαια, ρώτησε για τα πράγματα στην Αθήνα και μάλιστα «για την φιλοσοφία, σε ποια κατάσταση βρίσκεται» («περί φιλοσοφίας όπως έχει τα νυν»). Ρωτάει, πιο συγκεκριμένα, υπάρχουν νέοι που διακρίθηκαν για την σοφία τους; Τότε, ο Κριτίας του απαντά ότι υπάρχει ο Χαρμίδης, ο οποίος είναι ο ομορφότερος εκ των νέων. Ο Σωκράτης του ανταπαντά ότι δεν είναι καλός στην κρίση των ωραίων νέων, διότι όλοι οι νέοι του φαίνονται ωραίοι. Τα εγκώμια για την ομορφιά του Χαρμίδη συνεχίζονται από όλους, του Χαιρεφώντα συμπεριλαμβανομένου, οπότε ο Σωκράτης λέει,
«ΣΩ: Ω Ηρακλή πόσο ακαταμάχητο περιγράφετε τον άνδρα, αν συμβεί να έχει ακόμα κι ένα μόνο μικρό προσόν.»
«ΚΡ: Τί;»
«ΣΩ: Αν τυχαίνει να έχει γεννηθεί με καλή ψυχή.»
Έτσι, ο Σωκράτης μεταφέρει την συζήτηση στο γνώριμο πεδίο του, την φιλοσοφία, για την οποία ο Κριτίας τον διαβεβαιώνει ότι ο Χαρμίδης ενδιαφέρεται πολύ.
Βλέπουμε, δηλαδή, τον Σωκράτη να επιστρέφει από την εκστρατεία, να ξεκουράζεται και την επόμενη ημέρα να πηγαίνει στο γυμναστήριο, όχι στην καφετέρια, και αφού εξιστορεί τα της μάχης μεταφέρει την συζήτηση στην φιλοσοφία, η οποία για εκείνον ήταν συνυφασμένη με την ζωή του. Μάλιστα, προσπαθεί να μεταδώσει την αγάπη του αυτή στον νεαρό Χαρμίδη. Δεν κρατάει, δηλαδή, για το εαυτό του την γνώση του, ούτε απομονώνεται σε κανένα ησυχαστήριο, όπως έκαναν πολλοί φιλόσοφοι της «Νέας Φιλοσοφίας», τον 17ο αιώνα.

Στην σύγχρονη Ελλάδα ενώ είμαστε υπερήφανοι για την πολιτιστική μας, και όχι μόνο, κληρονομιά, δεν φαίνεται να κατανοούμε απλές και βασικές αρχές της. Ειδικά, αναφερόμενοι στην κλασσική εποχή υπερηφανευόμαστε για την πολιτική, την αρχαία ελληνική κωμωδία και τραγωδία, την τέχνη, τα μεγαλοπρεπή κτίρια, την φιλοσοφία πρωτίστως, αδυνατούμε όμως από την άλλη, κατά την γνώμη μου, ως σύνολο, να αντιληφθούμε τι ήταν αυτό που οδήγησε τους προγόνους μας σε αυτό το ανώτερο επίπεδο. Αντίθετα, βασικές και θεμελιώδεις για εκείνους αρχές και γνωστικά αντικείμενα δεν τυχαίνουν σήμερα της προσοχής μας, είτε στην εκπαίδευσή μας, είτε στην πολιτική ζωή, ακόμη και στην καθημερινή ζωή μας. Μία από αυτές είναι και η φιλοσοφία.

Πριν λίγες ημέρες ο υφυπουργός Πολιτικής Προστασίας κ. Χαρδαλιάς, ερωτηθείς για τον επιχειρηματία που μετά από την επιβολή προστίμου και  το κλείσιμο αφού εξήγησε τους λόγους του καταστήματός του, απάντησε ότι «όλο αυτό (προφανώς που συμβαίνει με τον κορονοϊό) δεν είναι αστείο. Είναι σοβαρό». Συνέχισε τις σύντομες δηλώσεις του για να καταλήξει ότι «…, όλα τα άλλα είναι φιλοσοφίες και αναλύσεις»! Ενώ, δηλαδή, ως αρμόδιος έδινε το στίγμα του, όπως θα έπρεπε και φαντάζομαι ότι συμφωνούμε όλοι, πως πρόκειται για σοβαρή υπόθεση το θέμα της Δημόσιας Υγείας, υπερέβη τα εσκαμμένα μπαίνοντας σε πεδία που δεν τα κατέχει. Χρησιμοποίησε την έννοια για την οποία είναι υπερήφανοι όλοι οι Έλληνες, διότι ανακαλύφθηκε από τους προγόνους μας, την φιλοσοφία, με απαξιωτικό τρόπο, διότι προφανώς δεν κατανοεί την αξία της. Επειδή ο σκοπός του άρθρου μου δεν είναι ο κ. Χαρδαλιάς, αλλά οι γενικές απόψεις, θα ήθελα να τονίσω ότι η απαξίωση της φιλοσοφίας και γενικότερα της πολιτιστικής μας κληρονομιάς γίνεται από εμάς πρώτιστα τους απογόνους τους και μετά από τους ξένους. Υπάρχουν επίσης συμπατριώτες μας που με την πρώτη ευκαιρία αναφέρονται σε απόψεις, που συνήθως δεν μπορούν να κατανοήσουν, ως «αμπελοφιλοσοφίες». Πάλι, δηλαδή, έχουμε απαξίωση της φιλοσοφίας. Γιατί; Σε τι ενοχλεί η φιλοσοφία τον νεοέλληνα; Μήπως όλοι αυτοί είναι ειδικοί στην φιλοσοφία και γνωρίζουν πράγματα για αυτή που εμείς δεν γνωρίζουμε, επομένως την θέτουν στην σωστή της διάσταση; Αν αντίθετα, η φιλοσοφία έχει αξία, γιατί ο νεοέλληνας δεν έχει κατανοήσει την αξία της; Είναι λόγω χαμηλού μορφωτικού επιπέδου; Είναι γιατί κάποιοι έχουν συμφέρον να μην ασχολούμαστε με την πολιτιστική μας κληρονομιά; Και αν ναι, ποιοι είναι αυτοί; Ή είναι άλλος ο λόγος;

Ας δούμε, τώρα, τον αντίποδα, με την αναφορά σε δύο από τις μεγαλύτερες ηγετικές μορφές της Ελλάδας και της υφηλίου όλων των εποχών, τον Περικλή και τον Μέγα Αλέξανδρο, και την σχέση τους με την φιλοσοφία. Ο Περικλής είχε για δασκάλους του μουσικούς Δάμωνα και Πυθοκλείδη, τον Ελεάτη φιλόσοφο Ζήνωνα, αλλά αυτόν με τον οποίο συναναστράφηκε περισσότερο ήταν ο Αναξαγόρας, ο επικαλούμενος «Νους», προσωκρατικός φιλόσοφος. Γιατί, ο Περικλής επέλεξε για δασκάλους δύο φιλοσόφους και όχι αποκλειστικά ρήτορες ή σοφιστές; Είναι ένα σημαντικό ερώτημα που η απάντησή του ίσως δίνει μία κατεύθυνση διαφορετική από την σημερινή αντίληψη περί πολιτικής και πολιτικών. Διότι, μάλλον, πίστευε ότι η διάνοια και η ψυχή είναι αυτά που θα πρέπει να είναι κυρίαρχα σε ένα πολιτικό, και ότι αυτά έπρεπε να «λαξεύσει». Ο Περικλής θαύμαζε τον Αναξαγόρα, με τον οποίο είχαν «βαθείας συζητήσεις» και ήταν σύμφωνα με τον Πλούταρχο, η επίδραση που τον επηρέασε βαθιά στο σοβαρό φρόνημά του, τον υψηλό λόγο του χωρίς χυδαιότητες και βωμολοχίες, στην σοβαρότητα του προσώπου του, στην πραότητα του βαδίσματός του και στην σεμνότητα της ενδυμασίας του.

Είναι πολύ ενδιαφέρον να διαβάσει κανείς την εισαγωγή στον «Βίο του Περικλή», στους «Βίους Παράλληλους» του Πλουτάρχου. Αφιερώνει ο Πλούταρχος, πριν μπει σε λεπτομέρειες για τον βίο του Περικλή, μεγάλο μέρος για να αναφέρει τις φιλοσοφικές του απόψεις σχετικά με τις αρετές, που θα πρέπει να διαθέτει ο Ηγέτης! Για παράδειγμα γράφει για την ψυχή ότι εκ φύσεως είναι φιλομαθής και φιλοθεάμων. Επιπλέον, λέγει σε ένα σημείο ότι όπως οι οφθαλμοί αρέσκονται και τέρπονται βλέποντας ανθηρά και τερπνά χρώματα, έτσι πρέπει να στρέφουμε την διάνοια προς θεάματα, που την ευχαριστούν και την έλκουν προς το αγαθόν! Για να επεξηγήσει ότι τέτοια είναι τα ενάρετα έργα, τα οποία όταν εξιστορηθούν, εξάπτουν τον ζήλο και την προθυμία για μίμηση (Πλούταρχος, «Βίοι Παράλληλοι. Περικλής – Φάβιος Μάξιμος», Γ)! Πιο κάτω ο Πλούταρχος γράφει ότι η ενασχόληση με τα ταπεινά έργα μας κάνει αδιάφορους για υψηλότερα πράγματα. Ποιά να θεωρούσε ο Πλούταρχος ταπεινά έργα; Μήπως τις βόλτες στο Κολωνάκι, το ποτό στην «Βιβλιοθήκη» και τα πάρτυ της Μυκόνου; Για να δούμε τι έκανε ο Περικλής με τις συναναστροφές του. Από την εποχή που άρχισε να ασχολείται με την πολιτική, δέθηκε με την δημοκρατική παράταξη, παρά το ότι εκ καταγωγής ανήκε στην αριστοκρατία της εποχής. Η οικογένειά του ήταν πλούσια, όχι βέβαια όσο η οικογένεια του Κίμωνα. Ακολουθούσε πλέον την ίδια διαδρομή, προς την αγορά και το βουλευτήριο. Αμέσως άλλαξε την δίαιτά του ώστε να ταιριάζει με την παράταξή του. Άφησε τις προσκλήσεις για δείπνα, και κάθε παρόμοια φιλοφρόνηση, έτσι ώστε σε κανενός φίλου του το σπίτι δεν εδείπνησε, εκτός από μία φορά, για τον γάμο του εξαδέλφου του Ευρυπτόλεμου, κατά τον οποίο παρέμεινε μέχρι τις σπονδές, πριν δηλαδή το επίσημο δείπνο. Τέλος, δεν μιλούσε για οποιοδήποτε πράγμα («ουκ επί παντί πράγματι λέγων»), αλλά μόνο στα μεγάλα («προς τας μεγάλας χρείας επιδιδούς»).

Κλείνοντας το κείμενο αυτό θα ήθελα να τονίσω ότι με τις παραπάνω αναφορές από τον Πλούταρχο, σχετικά με τον βίο του Περικλή, γίνεται νομίζω αντιληπτή η διαφορά παιδείας των μεγάλων μορφών της πολιτικής ζωής της κλασσικής Ελλάδας σε αντιπαραβολή με το επίπεδο πολλών σημερινών πολιτικών. Ο Περικλής είχε για δασκάλους του δύο φιλοσόφους, με τον Αναξαγόρα να παίζει καθοριστικό ρόλο στην διαμόρφωση της προσωπικότητάς του. Επιπλέον, είναι δεδομένο ότι ο κύκλος του Περικλή ήταν η πνευματική αφρόκρεμα της Ελλάδας της εποχής του. Οι σημερινοί πολιτικοί έχουν για δασκάλους φιλοσόφους; Συναναστρέφονται οι πολιτικοί μας σήμερα την πνευματική αφρόκρεμα, ή αντίθετα συναναστρέφονται μετρίους και κόλακες; Στο επόμενο κείμενο θα αναφερθούμε στον Μέγα Αλέξανδρο.

Αφορμή για την συγγραφή αυτού του άρθρου ήταν διάφορες συζητήσεις με φίλους, δια ζώσης ή διαδικτυακά, σχετικά με το τι είναι η «Πολιτική». Είναι αξιοπερίεργο ότι στην Ελλάδα, που γέννησε την πολιτική και την πολιτική επιστήμη, οι απόψεις πολλών συνανθρώπων μας σχετικά με τον ορισμό και το αντικείμενο της πολιτικής διαφέρουν. Είναι αυτό λογικό; Δηλαδή, είναι τόσο εύκολος ο ορισμός μίας έννοιας και απλά λόγω άγνοιας δεν τον γνωρίζουμε, ή τελικά ο ορισμός εννοιών είναι αρκετά δύσκολη υπόθεση, επομένως είναι πολύ λογικό συνάνθρωποί μας, αλλά και εμείς να δυσκολευόμαστε; Αυτά τα ερωτήματα θα μας απασχολήσουν στο κείμενο αυτό.

Μετά από συζητήσεις με φίλους που κατέληγαν σε αδιέξοδο ως προς τον ορισμό της «Πολιτικής» αποφάσισα να το διερευνήσω περαιτέρω, αφήνοντας τους κλασσικούς Έλληνες, Πλάτωνα, Αριστοτέλη, κ.λπ., και βλέποντας  τι πιστεύουν διάφοροι ειδικοί, και μη, σήμερα. Έτσι ανακάλυψα στο διαδίκτυο μία σειρά μαθημάτων του Ανοικτού Πανεπιστημίου του Ηνωμένου Βασιλείου (Η.Β.) με θέμα «Τι είναι η Πολιτική;» και αποφάσισα να την παρακολουθήσω. Τα συμπεράσματα από τα μαθήματα αυτά σε πρώτη φάση είναι ότι οι πολίτες εμπλέκουν την Πολιτική με τους πολιτικούς, οπότε συνήθως η αρνητική εικόνα για τους πολιτικούς επηρεάζει και την άποψή τους γενικά για την πολιτική (στο Η.Β.), και αυτό έχει έμμεσα σαν αποτέλεσμα να μην ασχολούνται με την πολιτική. Στην Ελλάδα πιστεύω ότι αν και υπάρχει γενικώς αρνητική εικόνα για τους πολιτικούς και την πολιτική, παρ’ όλα αυτά ασχολούμαστε περισσότερο ενεργά με την πολιτική. Έτσι, ίσως θα έπρεπε να γνωρίζουμε καλύτερα τι είναι η Πολιτική. Εν τούτοις, αυτό δεν συμβαίνει. Ο λόγος είναι ότι ο ορισμός της έννοιας Πολιτικής, σύμφωνα με τους ειδικούς, είναι δύσκολος και ανήκει μάλλον στις ουσιαστικά αμφισβητούμενες έννοιες (essentially contested concepts). Τις ουσιαστικά αμφισβητούμενες έννοιες εισήγαγε ο Σκωτσέζος Γουόλτερ Μπράις Γκάλι (Walter Bryce Gallie, 1912–1998) σε άρθρο του στο περιοδικό «Αριστοτελική Κοινότητα» (Aristotelian Society) στις 12 March 1956. Ο σκοπός του ήταν να διευκολύνει στην κατανόηση διαφορετικών εφαρμογών και ερμηνειών αφηρημένων και ποιοτικών εννοιών, όπως η τέχνη, η φιλανθρωπία, η κοινωνική δικαιοσύνη, κ.ά. Ο Γκάλι θεωρεί ότι στην πρακτική ζωή οι ατέρμονες συζητήσεις για την ερμηνεία ή αντίληψη ενός όρου ή μίας έννοιας και οι επικείμενες διαφωνίες επ’ αυτών, οφείλονται πιθανά σε λόγους σύγκρουσης συμφερόντων ή διαφορετικών γούστων ή στάσεων. Όταν από την άλλη, γράφει ο Γκάλι, μεταφερόμαστε στο επίπεδο της φιλοσοφίας, δηλαδή έχουμε διαφορετικές γνώμες για την ίδια έννοια τότε η επιμονή κάποιων ότι έχουν την σωστή αίσθηση του όρου αποδίδεται, κατά τον Γκάλι, σε «μία βαθιά και ενδιαφέρουσα πνευματική τάση»!  

Επιστρέφοντας στην σειρά μαθημάτων του Ανοικτού Πανεπιστημίου του Η.Β. βλέπουμε ότι η επιστημονική ομάδα γράφει ότι κατά καιρούς έχουν δοθεί πολλοί ορισμοί της πολιτικής από τους ειδικούς, αλλά και από πολιτικά πρόσωπα, οι οποίοι δεν είναι αποδεκτοί από το σύνολο, διότι είτε περιέχουν αντιφάσεις, είτε μέρος του ορισμού περιέχεται μέσα σε άλλο ορισμό (με λίγα λόγια δεν καλύπτεται η έννοια κατά το βάθος). Έτσι, αυτό που μπορεί να κάνει κάποιος είναι να επιστρέψει στην παλιά μέθοδο, του Σωκράτη, στον «έλεγχο» του ορισμού στην προκειμένη περίπτωση. Να αναφέρω μόνο τον «Ευθύφρονα», τον διάλογο του Πλάτωνα περί οσίου, ο οποίος είναι απορητικός διάλογος και δεν καταλήγει σε τελικό ορισμό του όρου μετά από επτά ορισμούς που δίνει ο Ευθύφρονας και απορρίπτει διαλογικά ο Σωκράτης. Αυτή την μέθοδο, χωρίς να την κατονομάζουν, ακολουθεί η ομάδα του Ανοικτού Πανεπιστημίου, για να συζητήσει διάφορους ορισμούς της πολιτικής, ξεκινώντας από «στενούς» ορισμούς και προχωρώντας σε πιο ευρείς. Ένας από τους στενότερους ορισμούς που εξετάζουν είναι ότι «πολιτική είναι οτιδήποτε αφορά το Κράτος». Συνεχίζουν με την άποψη ότι «πολιτική είναι η επίλυση συγκρούσεων» για να προχωρήσουν και να φθάσουν στον ορισμό ότι «η πολιτική είναι η κοινωνική και δημόσια δραστηριότητα».

Κλείνοντας, θα ήθελα να τονίσω ότι, αν και δεν υπάρχει πλέον μεγάλο ενδιαφέρον για τους ορισμούς εννοιών, εντούτοις ενδιαφερόμαστε για τις ίδιες τις έννοιες. Να θυμίσω μόνο το πόσοι και πόσοι σκοτώθηκαν για την «ελευθερία», την «κοινωνική δικαιοσύνη», την «ισότητα», την «δημοκρατία».

Η αφορμή για την συγγραφή του άρθρου αυτού είναι οι απόψεις πολλών συνανθρώπων μας σχετικά με την τήρηση των μέτρων που εξαγγέλλει η πολιτεία για την προστασία από τον κορονοϊό. Μάλιστα, κάποιοι κουνάνε και το δάκτυλο σε εμάς τους υπόλοιπους, με «δασκαλικό» ύφος, χωρίς να καταλαβαίνω γιατί, αντί να επιχειρηματολογούν συνεχώς και να δίνουν διαρκώς στοιχεία, τα οποία να στηρίζουν τις απόψεις τους. Η μεγαλύτερη πλειοψηφία των πολιτών, πιστεύω ότι τηρεί τα μέτρα, αν και αρκετοί ίσως έχουν επιφυλάξεις για την ορθότητά τους. Κάνουν, όμως, πάντα κατά την προσωπική μου άποψη, ένα μεγάλο λάθος, που εάν είχαν μελετήσει τον «Χαρμίδη» του Πλάτωνος, ίσως και να το απέφευγαν. Ποιο είναι το λάθος; Η προσπάθεια να «γιατρέψουν το μέρος χωρίς να γιατρέψουν το όλον»! Υπάρχει περίπτωση κάποιος μη συνετός άνθρωπος να διαχειρίζεται την ζωή του συνετά (στο σύνολό της);

Ας πάρουμε, όμως, τα πράγματα από την αρχή. Κάποιοι, εν είδη μπαμπά μας, προσπαθούν στα κοινωνικά δίκτυα να πατρονάρουν τους «άτακτους» και κουνάνε το δάχτυλο σε όσους δεν τηρούν τα μέτρα προστασίας από τον κορονοϊό. Δεν αντιλαμβάνονται ότι ο τρόπος τους είναι λανθασμένος και επιδεικτικός θα έλεγα, διότι ενώ νομίζουν ότι νουθετούν δεν εστιάζουν την προσοχή τους στο όλον, αλλά στο μέρος. Τι εννοώ; Μα, είναι δυνατόν ένας άνθρωπος να διαχειρίζεται ορθά την ζωή του με σύνεση και να μην αντιλαμβάνεται την επιχειρηματολογία της τήρησης των μέτρων; Αν ναι, τότε συγγνώμη, αλλά ή τα  μέτρα είναι λανθασμένα ή δεν έχουν επεξηγηθεί σωστά. Ο διάλογος γεννήθηκε σ’ αυτή την χώρα. Γιατί, λοιπόν, δεν επεξηγούνται συνεχώς, πιθανά με επιπλέον στοιχεία, οι λόγοι που οδήγησαν στην λήψη συγκεκριμένων μέτρων, και δεν προβάλλονται οι θετικές πλευρές και οι επιπτώσεις των μέτρων στην συνολική υγεία των πολιτών; Επιπλέον, ένα μέτρο θα πρέπει να είναι δίκαιο. Δικαιοσύνη, κατά την άποψή μου σε αυτή την περίπτωση, σημαίνει  ότι θα πρέπει να ισχύουν τα ίδια μέτρα για όλους και για όλες τις περιοχές, όπου υπάρχουν οι ίδιες συνθήκες. Επιπροσθέτως, θα πρέπει να εξετάζεται εάν λαμβάνοντας ένα μέτρο, μετατοπίζεται το πρόβλημα κάπου αλλού.

Για όλους τους παραπάνω αγαπητούς συνανθρώπους θα ήθελα να τονίσω την ανάγκη ευρύτερης ασχολίας με την φιλοσοφία από όλους μας, με την έννοια του τρόπου ζωής, της τέχνης του βίου, και όχι του ακαδημαϊκού αντικειμένου. Όπως γράφει και ο Καθηγητής Νίκος Αυγελής στον βιβλίο του «Εισαγωγή την Φιλοσοφία» (εκδόσεις Σταμούλη, Θεσσαλονίκη 2016, σελίδα 14) «η φιλοσοφία δεν απευθύνεται μόνο σε λίγους, στους εκλεκτούς, στους ειδήμονες της ακαδημαϊκής κοινότητας, «η φιλοσοφία», τονίζει ο Κάντ, «ενδιαφέρει όλους»» (στην Κριτική του καθαρού Λόγου). Ενώ ο Πόππερ στο βιβλίο του «Logik der Forschung» γράφει σύμφωνα με τον Καθηγητή Αυγελή (στο παραπάνω βιβλίο, σελίδα 39) ότι «όλοι οι άνθρωποι έχουν μία φιλοσοφία είτε το ξέρουν είτε όχι. Και αν δεχθούμε ότι οι φιλοσοφίες μας δεν έχουν μεγάλη αξία, ωστόσο ασκούν επίδραση στην σκέψη και τις πράξεις μας. Έτσι είναι αναγκαίο να εξετάσουμε κριτικά τις φιλοσοφίες μας. Αυτό είναι το έργο της φιλοσοφίας …». Γιατί, όμως, παίζει ρόλο η φιλοσοφία στην τήρηση των μέτρων για την προστασίας μας από τον κορονοϊό; Και ειδικότερα, γιατί θεωρώ ότι με τις αυστηρές προσταγές και το κούνημα του χεριού δεν επιτυγχάνεται η επίλυση του συνολικού προβλήματος, παρά μόνο του μερικού; Η θέση μου είναι ότι θα πρέπει με την πειθώ, με επιχειρήματα, με την μόρφωση, την πνευματική και ψυχική καλλιέργεια, να αποκτήσουμε τις αρετές που δεν έχουμε, ώστε συνολικά να διαχειριζόμαστε τον βίο μας με σύνεση και σωφροσύνη. Έτσι, θα είναι και η αντίδρασή μας στα μέτρα για τον κορονοϊό μετρημένη και συνετή, διότι όλη η ζωή μας θα είναι έτσι. Θα αναφέρω τον διάλογο του Πλάτωνα «Χαρμίδης» για να εξηγήσω τι εννοώ.

Ο Χαρμίδης είναι θείος του Πλάτωνα και εξάδελφος του Κριτία. Και οι δύο ανήκαν στους τριάκοντα τυράννους, με αρχηγό τον Κριτία. Ο διάλογος αναφέρεται σε γεγονός που συνέβη περίπου το 431 π. Χ. Ο Σωκράτης, γύρω στα σαράντα του, επιστρέφει από την εκστρατεία της Ποτίδαιας και την άλλη ημέρα επισκέπτεται την παλαίστρα, όπου συναντά πολλούς γνωστούς και αγνώστους του. Μεταξύ αυτών είναι ο Κριτίας, αλλά και ο Χαρμίδης, που είναι νεώτερος. Ο Κριτίας συστήνει ως «γιατρό» τον Σωκράτη στον Χαρμίδη, ο οποίος είναι ωραίος νέος, και του λέγει ότι ο Χαρμίδης υποφέρει από πονοκέφαλο. Έτσι, ο Σωκράτης αναλαμβάνει να «γιατρέψει» τον Χαρμίδη. Του λέει, λοιπόν, ότι έμαθε από ένα Θρακιώτη γιατρό μερικά ξόρκια, τα οποία συνδυάζονται ταυτόχρονα και με ένα φάρμακο. Η μέθοδος, όμως, του λέει δεν δουλεύει μόνο για ένα μέρος, π.χ. το κεφάλι. Γι’ αυτό θα πρέπει να προσπαθήσουμε να γιατρέψουμε το όλον, όπως οι γιατροί όταν δίνουν διαιτητικές αγωγές, μαζί με το σύνολο προσπαθούν να θεραπεύσουν και το μέρος μαζί με το όλον. Συνεχίζοντας τον συλλογισμό του ο Σωκράτης του λέει ότι «το σώμα δεν πρέπει να θεραπεύεται χωριστά από την ψυχή, κι αυτή είναι ακριβώς η αιτία που διαφεύγουν από τους Έλληνες οι περισσότερες ασθένειες, επειδή παραμελούν το σύνολο, το οποίο θα έπρεπε να φροντίζουν, διότι, αν δεν υγιαίνει το σύνολο είναι αδύνατο να υγιαίνει το μέρος» (Πλάτων, «Χαρμίδης», έκδοση Κάκτος, Αθήνα, 1993, 156d). Κλείνει ο Σωκράτης τονίζοντας ότι η ψυχή θεραπεύεται με ορισμένα μαγικά ξόρκια και ότι τα ξόρκια είναι  οι καλοί λόγοι («τους λόγους είναι τους καλούς»), και όχι το κούνημα του δάχτυλου! Προσθέτει ο Σωκράτης ότι «από τέτοιους λόγους γεννιέται στην ψυχή η σωφροσύνη, η οποία, μόλις γεννηθεί και βρεθεί μέσα στην ψυχή, είναι πια εύκολο να εξασφαλίσει την υγεία και στο κεφάλι και στο υπόλοιπο σώμα». Το ίδιο θα πρόσθετα ότι γίνεται και με την σύνεση, αλλά και με την ανδρεία και την δικαιοσύνη, τις άλλες θεϊκές αρετές του ανθρώπου. Δηλαδή, εάν δεν χρησιμοποιηθούν «καλά λόγια», ώστε η ψυχή μας να αντιληφθεί ότι όλη μας η ζωή θα πρέπει να διάγεται σύμφωνα με τις θεϊκές αρετές, τότε η αποσπασματική αντιμετώπιση των διαφόρων προβλημάτων δεν θα μας βοηθήσει σε μία συνολική επίλυση του προβλήματος. Θα τηρούμε τα μέτρα προστασίας από τον κορονοϊό, θα επιζήσουμε από αυτόν, αλλά θα συνεχίσουμε να πεθαίνουμε στους δρόμους, από το κάπνισμα, από τα καρδιακά νοσήματα, ακόμη και από την απλή γρίπη, κ.λπ. Κλείνοντας, θα ήθελα να επισημάνω ότι, κατά την άποψή μου, σημασία έχει το όλον και όχι το μέρος, και ότι το μέρος θα πρέπει να «υπηρετεί» το όλον. Έτσι, αυτό που πρέπει να γίνει στην Ελλάδα είναι μία συνολική αντιμετώπιση του προβλήματος, και όχι αποσπασματική με εφαρμογή μόνο αυστηρών μέτρων, που μπορεί να αποδειχτούν στο μέλλον άτοπα και άδικα. Συνολική λύση χρειάζεται. Τηρούμε τα μέτρα, γιατί ενδιαφερόμαστε για τον εαυτό μας και τον συνάνθρωπό μας. Τηρούμε τα μέτρα, όπως θα κάναμε και σε κάθε άλλη έκφανση της ζωής μας. Δεν περνάμε με κόκκινο φανάρι όταν οδηγούμε, διότι μπορεί να προκαλέσουμε ατύχημα, δεν παραβιάζουμε τον κώδικα οδικής κυκλοφορίας για τον παραπάνω λόγο, δεν καπνίζουμε για να προστατεύσουμε την υγεία μας, αλλά και των διπλανών μας, δεν πετάμε σκουπίδια όπου βρούμε γιατί μολύνουμε το περιβάλλον, δεν ραντίζουμε χωρίς προφυλάξεις και υπερβολικά για την δική μας υγεία, αλλά και των καταναλωτών, δεν έχουμε σαν Θεό μας το κέρδος αλλά σεβόμαστε τον καταναλωτή, κ.λπ, κ.λπ.. Είναι ευκαιρία, τώρα, λόγω κορονοϊού, να αλλάξουμε στάση ζωής συνολικά, ώστε να αφήσουμε μία καλύτερη κοινωνία στα παιδιά μας.

Ο Περικλής είναι μία παγκόσμια πολιτική και στρατιωτική φυσιογνωμία, η οποία μελετάται ακόμη και σήμερα από ειδικούς αναλυτές και επιστήμονες. Μάλιστα, ο Φίλιπ Στάντερ (Philip Stadter) στο άρθρο του «Pericles Among the Intellectuals” (Illinois Classical Studies, Vol. 16, No. 1/2 (Spring/Fall 1991), pp. 111-124), πηγαίνει ένα βήμα παραπέρα συγκαταλέγοντας τον Περικλή στους διανοητές της περιόδου του. Ξεκινώντας από την πολύ γνωστή φράση του Περικλή, που μνημονεύεται στον Επιτάφειο που μας διέσωσε ο Θουκυδίδης, δηλαδή το «φιλοσοφούμε άνευ μαλακίας», συμπεραίνει ότι τον ενδιέφερε η «σοφία» και ότι θεωρούσε και τον εαυτό του μέρος της διανόησης της εποχής του. Επιπλέον, είχε μεγάλο ενδιαφέρον για την τέχνη, τις επιστήμες, την ρητορική, την φιλοσοφία, την αρχιτεκτονική, την γλυπτική, κ.ά. Το συγκεκριμένο ερώτημα θα το διερευνήσουμε στο άρθρο για τον Περικλή, κλείνοντας τα κείμενα για τους ανθρώπους που πιθανά αποτελούσαν τον «κύκλο του Περικλή». Στο άρθρο αυτό θα αναφερθούμε στον τραγικό ποιητή Σοφοκλή, ο οποίος γεννήθηκε περίπου την ίδια εποχή με τον Περικλή και ήταν ένας από τους στενούς φίλους του.

Ο Σοφοκλής γεννήθηκε πιθανά το 497/96 π.Χ. στον Ίππιο Κολωνό από εύπορη οικογένεια. Ο πατέρας του Σόφιλλος ήταν οπλοποιός. Η μόρφωση που δέχθηκε ο Σοφοκλής ήταν υψηλού επιπέδου, όπως άρμοζε την εποχή εκείνη σε γόνο αριστοκρατικής οικογένειας. Στην αρχή της σταδιοδρομίας του ως τραγικός ποιητής ήταν συνδεδεμένος με τον Κίμωνα, τον γιό του Μιλτιάδη, του θριαμβευτή του Μαραθώνα. Λέγεται, μάλιστα, ότι το 468 π.Χ. όταν κέρδισε το πρώτο βραβείο στους δραματικούς αγώνες οι κριτές δεν ήταν ο λαός, αλλά ο Κίμων και οι άλλοι στρατηγοί. Πιο συγκεκριμένα, ο Πλούταρχος στην βιογραφία του Κίμωνα («Βίοι Παράλληλοι», 8, 7) αναφέρει ότι ο άρχων Αφεψίων, βλέποντας τους θεατές να φιλονεικούν και να είναι διηρημένοι, δεν έκανε την συνηθισμένη κλήρωση, αλλά ανέθεσε στον Κίμωνα και τους άλλους στρατηγούς, αφού τους όρκισε, να γίνουν οι κριτές του δραματικού αγώνα. Επιπλέον, γράφει ο Πλούταρχος ότι αντίπαλος του Σοφοκλή την χρονιά εκείνη ήταν ο Αισχύλος, ο οποίος πρωταγωνιστούσε μέχρι τότε στους δραματικούς αγώνες. Μάλιστα, αναφέρει ότι ο Αισχύλος λυπήθηκε και στενοχωρήθηκε, ώστε έφυγε από την Αθήνα και μετέβη στην Σικελία, όπου πέθανε και ετάφη (Γέλα). Το τελευταίο αμφισβητείται και επικρατεί η άποψη ότι ο Αισχύλος έφυγε αργότερα για την Σικελία. Έτσι ξεκίνησε την επιτυχή σταδιοδρομία του ο Σοφοκλής στους δραματικούς αγώνες, πετυχαίνοντας συνολικά περίπου είκοσι πρώτες νίκες. Στο Λεξικό «Σούδα» στο λήμμα Σοφοκλής αναφέρεται ότι κέρδισε εικοσιτέσσερις νίκες, ενώ ο Διόδωρος ο Σικελιώτης αναφέρει δεκαοκτώ νίκες (“Ιστορική Βιβλιοθήκη», 13, 103, 4). Στην βιογραφία του από ανώνυμο συγγραφέα αναφέρονται είκοσι νίκες και ποτέ θέση κάτω από την δεύτερη (“Life of Sophocles by anonymous”, 8). Τέλος, μία επιγραφή αναφέρει ότι κέρδισε στα Μεγάλα Διονύσια δεκαοκτώ νίκες (IG II² 2325). Η διαφορά στον αριθμό των νικών υπάρχει, διότι πιθανά κάποιοι συγγραφείς ελάμβαναν υπόψη τις νίκες όχι μόνο στα «Μεγάλα Διονύσια», αλλά και στα «Λήναια».

Ο Σοφοκλής αγαπούσε πολύ την Αθήνα («φιλαθηναιότατος»), οπότε απέρριπτε τις προτάσεις που είχε από βασιλείς άλλων πόλεων να τις επισκεφθεί. Φυσικά, δεν ήταν ο μόνος Αθηναίος που δεν ταξίδεψε. Πολύ γνωστό παράδειγμα αποτελεί ο Σωκράτης, ο οποίος είναι γνωστό ότι έλλειψε από την Αθήνα μόνο για τρεις εκστρατείες (Ποτίδαια, Δήλιο, Αμφίπολη), και ίσως μία-δύο ακόμη φορές. Η Αθήνα την εποχή εκείνη (5^ος αιώνας) ήταν το κέντρο της επιστήμης, της φιλοσοφίας και του πολιτισμού. Επομένως, όλοι οι υπόλοιποι Έλληνες και «βάρβαροι» επιθυμούσαν να βρεθούν εκεί, άρα δεν υπήρχε λόγος σε πολλούς επιφανείς Αθηναίους να μετακινηθούν. Σε αντίθεση με την σημερινή Ελλάδα, η οποία εκτός των άλλων δεν κατάφερε να γίνει παγκόσμιο πολιτιστικό και επιστημονικό κέντρο. Έτσι, όλοι οι διαπρεπείς  επιστήμονες και καλλιτέχνες προσπαθούν να βρουν διεξόδους εκτός Ελλάδος, με αποτέλεσμα, κατά την άποψή μου, η πατρίδα μας να χάνει. Γενικά, πιστεύεται ότι ο Σοφοκλής ασχολήθηκε με την «κυβερνητική» (πολιτικά) και ότι συμμετείχε σε διπλωματικές αποστολές «ἐν πολιτείαι καὶ ἐν πρεσβείαις ἐξητάζετο» (“Life of Sophocles by anonymous”, 1). Πιο συγκεκριμένα, τo 443/2 σύμφωνα με την επιγραφή IG I³ 269.36, ήταν Ελληνοταμίας, δηλαδή ταμίας της Αθηναϊκής συμμαχίας. Επιπλέον, ο Σοφοκλής διετέλεσε στρατηγός το 440/41 π.Χ. μαζί με τον Περικλή, το έτος κατά το οποίο η Σάμος, σύμμαχος των Αθηναίων επαναστάτησε εναντίον της, (Androtion, FGrH 324 F 38). Πιθανολογείται ότι ο Σοφοκλής εκλέχτηκε στρατηγός μετά την νίκη του με την «Αντιγόνη» τον προηγούμενο χρόνο στα «Μεγάλα Διονύσια». Υπάρχει σχετική αναφορά από τον Αριστοφάνη τον Βυζάντιο (257 – 180 π.Χ.),  Έλληνα φιλόλογο και διευθυντή της Βιβλιοθήκης της Αλεξανδρείας. Ο Θουκυδίδης αναφέρει («Ιστορία» 1, 116) ότι κατά την εκστρατεία κατά της Σάμου τα δεκαέξι από τα εξήντα πλοία των Αθηναίων μετέβησαν στην Χίο και μετά στην Λέσβο για να ζητήσουν βοήθεια. Στα πλοία αυτά ίσως να ήταν και ο Σοφοκλής, διότι ο Ίων ο Χίος αναφέρει την συνάντησή τους (Αθήναιος, «Δειπνοσοφιστές», XIII). Πιθανά να διετέλεσε ακόμη μία ή δύο φορές στρατηγός, μαζί με τον Νικία ή/και τον Θουκυδίδη. Τέλος, είχε εκλεγεί πρόβουλος, δηλαδή ένας από τους δέκα πρεσβύτερους άνδρες που είχαν εκλεγεί στην Αθήνα μετά την καταστροφή της εκστρατείας στη Σικελία για να φροντίσουν για την κοινή σωτηρία της πόλης.

Ο Σοφοκλής συμμετείχε στην κοινωνική ζωή της Αθήνας και σύμφωνα με τον ανώνυμο βιογράφο του ήταν πολύ αγαπητός παντού και από όλους λόγω τους ήθους του «τοῦ ἤθους τοσαύτη γέγονε χάρις ὥστε πάντηι καὶ πρὸς ἁπάντων αὐτὸν στέργεσθαι» (“Life of Sophocles by anonymous”, 7). Σε μία άλλη περίπτωση, περιγράφει ο Πλούταρχος ότι ο Σοφοκλής, ο οποίος ήταν στρατηγός μαζί με τον Περικλή σε μια συγκεκριμένη ναυτική εκστρατεία, θαύμασε την ομορφιά ενός ωραίου αγοριού, οπότε ο Περικλής του είπε ότι “Σοφοκλή, δεν είναι μόνο τα χέρια του, που πρέπει ένας στρατηγός να διατηρήσει καθαρά, αλλά και τα μάτια του” (Πλουτάρχου, «Βίοι Παράλληλοι», «Περικλής», 8, 5). Σε απόσπασμα από χαμένη πιθανά τραγωδία του φέρεται να γράφει ότι «τὸ μεθύειν πημονῆς λυτήριον», δηλαδή το ποτό είναι γιατρειά της λύπης. Εξ’ ου και η «Τέχνη Αλυπίας» (με λίγο Αντιφώντα). Σε αντίθεση, ο Περικλής όταν αποφάσισε να ασχοληθεί με την πολιτική, στην δημοκρατική παράταξη και όχι στην αριστοκρατική, όπως του ταίριαζε λόγω της οικογενείας του, σταμάτησε να εμφανίζεται συχνά σε διασκεδάσεις και δείπνα. Επιπλέον, ακολουθούσε καθημερινά αποκλειστικά μόνο ένα δρόμο, από το σπίτι του στο βουλευτήριο. Πίστευε ότι  ηγέτης δεν έπρεπε να εμφανίζεται συνεχώς και κατά κόρον στον «δήμο», αλλά για λίγο χρόνο και όταν έπρεπε. Επίσης, δεν μιλούσε για όλα τα πράγματα, αλλά για τα μεγάλα μόνο. Σε αντίθεση με σήμερα όπου οι πολιτικοί, αλλά και οι εκκολαπτόμενοι πολιτικοί, γίνονται «γλάστρες» στα κανάλια, ή μιλούν επί παντός επιστητού, και το χειρότερο έχουν καταντήσει να είναι παντού, δηλαδή «όπου γάμος και γιορτή η Βασίλω (ο «πολιτικός») πρώτη»!

Συνοψίζοντας, ο Σοφοκλής ήταν ένας από τους κορυφαίους πνευματικούς ανθρώπους της εποχής του, και φίλος του Περικλή. Έγραψε περίπου 120 τραγωδίες, εκ των οποίων σώθηκαν μόνο επτά, καθώς και αποσπάσματα από μερικές άλλες. Στα έργα του δεν προβάλλεται μόνο το αρχαίο ελληνικό θέατρο, αλλά και πολιτικές και κοινωνικές πλευρές της κλασσικής Αθήνας, από τις οικογενειακές σχέσεις μέχρι και λεπτομέρειες της θρησκευτικής ζωής  (https://www.ancient.eu/sophocles/). Τέλος, διετέλεσε Ελληνοταμίας, στρατηγός και πρόβουλος, το οποίο σημαίνει την ενεργό εμπλοκή του στα πολιτικά πράγματα της Αθήνας, καθ’ όλη την διάρκεια της ζωής του. Ήταν μια πολύ σημαντική προσωπικότητα στον στενό κύκλο του Περικλή.

Πολλές φορές αναρωτήθηκα, όπως και χιλιάδες άλλοι άνθρωποι, ειδικοί και μη, πώς έγινε ο «χρυσός αιώνας» της Αθήνας. Η επιβλητικότερη πολιτική μορφή της περιόδου αυτής ήταν αναμφισβήτητα ο Περικλής. Τι ήταν, λοιπόν, αυτό που οδήγησε τον Περικλή και την Αθήνα στην δημιουργία της πόλης-αυτοκρατορίας; Όχι μόνο σε πολιτικό επίπεδο, αλλά και σε άλλα επίπεδα, όπως η τραγική και κωμική ποίηση, η αρχιτεκτονική, η γλυπτική, η αισθητική γενικότερα, η ρητορική, η φιλοσοφία, η ιστορία, κ.λπ. Σίγουρα συνετέλεσαν πολλοί παράγοντες για το ελληνικό κλασσικό θαύμα. Τι ήταν, όμως, αυτό που οδήγησε στην απογείωση την πόλη των Αθηνών στην συγκεκριμένη περίοδο του Περικλή; Πιστεύουμε, κατά την ταπεινή μας γνώμη, ότι εκτός των εξαιρετικών προσωπικών χαρισμάτων και ικανοτήτων του, δημιούργησε γύρω του ένα κύκλο με τους καλύτερους επιστήμονες, καλλιτέχνες, κ.λπ., στις ειδικότητές τους. Επομένως, οι συμβουλές τους ήταν ό,τι καλύτερο μπορούσε να εισηγηθεί κάποιος. Σε αντίθεση με την σημερινή πολιτική κατάσταση στην Ελλάδα, όπου δεν χρησιμοποιούνται οι καλύτεροι, αλλά οι ημέτεροι, ή τέλος πάντων κατώτεροι των καλύτερων. Έτσι, η πιθανότητα σφάλματος είναι μεγαλύτερη και προφανώς το ρίσκο μεγαλύτερο. Για να αποδείξουμε τον ισχυρισμό μας αυτό θα ασχοληθούμε σε μία σειρά άρθρων με τους ανθρώπους που αποτέλεσαν τον κύκλο αυτό. Ξεκινάμε με τον Ιππόδαμο τον Μιλήσιο.

Ο Ιππόδαμος γεννήθηκε στην Μίλητο το 498 π.Χ. και πέθανε το 408 π.Χ.. Ήταν γιος του Ευρυφώντος. Ήταν αρχιτέκτονας, πολεοδόμος, φυσικός, μαθηματικός, μετεωρολόγος και  φιλόσοφος. Θεωρείται ως ο «πατέρας της πολεοδομίας». Ο Αριστοτέλης αναφέρεται στον Ιππόδαμο σε ένα εκτενές χωρίο στο δεύτερο βιβλίο των «Πολιτικών» του (1267b-1269a). Τον θεωρεί επινοητή της διαίρεσης των πόλεων και του Πειραιά («την των πόλεων διαίρεσιν εύρε και τον Πειραιά κατέτεμεν»), πιο συγκεκριμένα. Κατά τον Αριστοτέλη, επίσης, ο Ιππόδαμος ήταν ο πρώτος που χωρίς να είναι πολιτικός προσπάθησε να μιλήσει για το άριστο πολίτευμα (Αριστοτέλης, «Πολιτικά», Βιβλίο Β΄, 1267b, εκδόσεις «ΤΟ ΒΗΜΑ», Εισαγωγή- Νεοελληνική απόδοση Δ. Παπαδής). Κατά τον Ρότζερ Πάντεν (Roger Paden), καθηγητή φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο Τζώρτζ Μαίησον για να αντιληφθεί κάποιος την συνεισφορά του Ιππόδαμου στους δύο τομείς θα πρέπει να μελετήσει ταυτόχρονα το φιλοσοφικό και αρχιτεκτονικό έργο του (Roger Paden, «The two professions of Hippodamus of Miletus», Philosophy and Geography, Vol. 4, No. 1, 2001). Ο Πάντεν διερωτάται εάν ο Αριστοτέλης είναι ακριβής στο ότι ο Ιππόδαμος ήταν ο πρώτος που εφάρμοσε την τεχνολογία του πλέγματος («grid pattern») στην πολεοδομία, δηλαδή όταν οι δρόμοι τέμνονται με άλλους δρόμους σε ορθή γωνία σχηματίζοντας οικοδομικά τετράγωνα, και ταυτόχρονα ο πρώτος που συνέγραψε περί ουτοπικής πολιτείας. Τότε, συμπεραίνει ο Πάντεν, θα πρέπει να θεωρήσουμε ότι υπήρχε μεγάλη σχέση μεταξύ των δύο γνωστικών αντικειμένων. Επιπλέον, αναφέρει ότι θα πρέπει να έχουν τα δύο αντικείμενα πολλά κοινά σημεία. Ο Μπάντεν έχει υπόψη του και τον Πλάτωνα, ίσως και άλλους φιλοσόφους, οι οποίοι ασχολήθηκαν με συγγραφή ουτοπικών Πολιτειών. Στα πλαίσια των έργων αυτών οι συγγραφείς ανέφεραν τρόπους δημιουργίας πόλεων. Ο Πλάτων, για παράδειγμα, στον «Τίμαιο» περιγράφει την Ατλαντίδα η οποία έχει κυκλικό σχήμα. Το μοντέλο, όμως, που ακολουθήθηκε ευρέως ήταν ο τρόπος του Ιππόδαμου με τα οικοδομικά τετράγωνα (όπως η Νέα Υόρκη σήμερα, κ.λπ.). Οι πιο περίφημες πόλεις χτισμένες με το μοντέλο του Ιππόδαμου στην αρχαιότητα ήταν η Πριήνη και η Πέργαμος, στην Ιωνία. Άλλες πόλεις της αρχαιότητος που ακολούθησαν το πλάνο του Ιππόδαμου είναι ο Σελινούντας στην Σικελία, η Όλυνθος στην Χαλκιδική, η Μίλητος, η Αλικαρνασσός, η Κνίδος, κ.ά. (https://magical-steps.com/blog/hippodamus-of-miletus/). Από τις σύγχρονες πόλεις, εκτός της Νέας Υόρκης, πολλές πόλεις των Ηνωμένων Πολιτειών έχουν σχεδιασθεί με το μοντέλο του Ιππόδαμου (η Ουάσιγκτον στο μεγαλύτερο μέρος, το Σαν Ντιέγκο, το Σόλτ Λέικ Σίτυ, η Οκλαχόμα Σίτυ, κ.ά.).  

Ο Λουίτζι Μάτζα (Luigi Mazza), ομότιμος καθηγητής πολεοδομίας (urban planning) στο Πολυτεχνείο του Μιλάνου στο άρθρο του «Plan and constitution – Aristotle’s Hippodamus: towards an ‘ostensive’ definition of spatial planning» (The Town Planning Review, 80 (2), 2009) συμφωνεί με την άποψη του Πάντεν. Πιο συγκεκριμένα, αναφέρει ότι εάν δεν συνδυασθεί η πρωτοτυπία του Ιππόδαμου στον σχεδιασμό πόλεων με την πολιτική δεν μπορούν να εξαχθούν χρήσιμα συμπεράσματα. Ίσως, κυρίως, λόγω της ύπαρξης πόλεων σχεδιασμένων με το μοντέλο του πλεγματος και πριν τον Ιππόδαμο. Άρα, η καινοτομία του Ιππόδαμου πρέπει πιθανά να αναζητηθεί στις παραμέτρους που έλαβε υπόψη του ο Ιππόδαμος στον σχεδιασμό των πόλεων, όπως ο Πειραιάς, ώστε να βοηθήσει στην δημιουργία της άριστης πολιτείας. Στην σελίδα http://www.hellenicaworld.com/Greece/Technology/en/CityPlan.html ο Μιχαήl Λαχανάς γράφει ότι ο Ιππόδαμος διευθέτησε τα κτίρια και τους δρόμους της Μιλήτου, γύρω στο 450 π.Χ., έτσι ώστε οι άνεμοι από τα βουνά και την θάλασσα να φυσούν κατά τον βέλτιστο τρόπο μέσα από την πόλη και να παρέχουν την απαραίτητη δροσιά το καλοκαίρι! Μου είχε κάνει εντύπωση όταν ο αείμνηστος Δημήτρης μου έλεγε, κουνώντας το κεφάλι, για την δημιουργία της Βιομηχανικής Περιοχής της Αθήνας στα βόρεια της πόλης! Με το δυνατό φύσημα του βοριά όλες οι καμινάδες των βιομηχανιών προς τα πού θα έσπρωχναν τα καυσαέρια που θα εξέπεμπαν; Ο Βιτρούβιος, σύμφωνα με τον κ. Λαχανά, στο έργο του «Δέκα Βιβλία Αρχιτεκτονικής» μνημονεύει ότι στον σχεδιασμό των πόλεων θα πρέπει να λαμβάνεται υπόψη η επίδραση των ανέμων.

Κλείνοντας το σύντομο αυτό άρθρο, θα θέλαμε να τονίσουμε ότι ο Περικλής ανέθεσε στον φίλο του Ιππόδαμο τον σχεδιασμό της πόλης του Πειραιά. Μάλιστα, προς τιμήν του Ιππόδαμου, η αγορά ονομάσθηκε Ιπποδάμεια (Δημοσθένης, «Προς Τιμόθεον», 22). Επιπλέον, ο Ιππόδαμος ανήκε στους οικιστές που πήγαν στην πόλη Θούριοι, στην «Μεγάλη Ελλάδα», μαζί με τον Ηρόδοτο και τον Πρωταγόρα, απεσταλμένοι του Περικλή. Ο Ιππόδαμος, λοιπόν, ήταν στον κύκλο του Περικλή. Έτσι, ο μεγάλος ηγέτης Περικλής έκτισε την αυτοκρατορία των Αθηνών του 5^ου αιώνα. Με τους καλύτερους για μία Αθήνα Αυτοκράτειρα!

Το ερώτημα που θα μας απασχολήσει στο σύντομο αυτό κείμενο είναι η πορεία της ψυχής μετά τον θάνατο, όπου θάνατο θεωρούμε τον διαχωρισμό της ψυχής από το σώμα, άρα μιλάμε ουσιαστικά για τον θάνατο του σώματος. Το κείμενο αυτό αφιερώνεται στις ψυχές που «έφυγαν», και που ταξιδεύουν τώρα, κυρίως κατά την περίοδο του κορονοϊού και δεν δόθηκε η ευκαιρία να ακουμπήσουμε ένα λουλούδι στον τάφο τους και να ευχηθούμε «καλό ταξίδι». Κάθε ψυχή είναι αθάνατη, λέει ο Πλάτων. Διότι, προσπαθεί να αιτιολογήσει την άποψή του, κάθε πράγμα που κινείται από μόνο του είναι αθάνατο (Φαίδρος, 245c6). Έτσι, σαν συμπέρασμα συνάγεται ότι κάθε άλλο πράγμα που το κινεί κάτι άλλο και το ίδιο το κινεί κάτι άλλο, αναπόφευκτα όταν σταματήσει την κίνησή του, σταματά και η ζωή του. Άρα, μόνο ότι κινεί τον ίδιο τον εαυτό του είναι πηγή κίνησης και για τα υπόλοιπα πράγματα, όσα κινούνται. Στην συνέχεια αναφέρεται ο Πλάτων στην «αρχή», η οποία είναι κάτι που δεν δημιουργείται, διότι αν δημιουργείτο δεν θα ήταν «αρχή».

Ασφαλώς θεωρούμε σαν δεδομένο ότι ο άνθρωπος εκτός από σώμα διαθέτει και ψυχή, διότι διαφορετικά δεν θα είχε νόημα η αναφορά σε αυτή και το ταξίδι της. Τι απογίνεται, λοιπόν, η ψυχή, μετά τον διαχωρισμό από το σώμα; Εφόσον είναι αθάνατη κάπου πηγαίνει. Ποιο είναι το ταξίδι της; Ή καλύτερα ας αναρωτηθούμε πρώτα με τι μοιάζει η ψυχή. Η ψυχή, κατά τον Πλάτωνα, μοιάζει με ένα ζεύγος φτερωτών αλόγων και ένα ηνίοχο. Των θεών τα άλογα και ο ηνίοχος, όπως και οι ίδιοι, είναι από καλή γενιά και επίσης είναι αγαθοί. Τα δικά μας, όμως, άλογα, δηλαδή των θνητών, είναι ανάμεικτα. Από τα δικά μας άλογα το ένα είναι ωραίο, καλό και από καλή γενιά, το άλλο, όμως, από αντίθετη γενιά. Έτσι, ο ηνίοχός μας έχει δύσκολη δουλειά να κάνει. Από την άλλη, η ψυχή περιφέρεται εδώ και εκεί, ώσπου να αρπαχτεί από κάποιο στερεό και να μπει μέσα σε αυτό. Έτσι, το στερεό αποκτά κίνηση, θεωρώντας ότι το ίδιο κινεί τον εαυτό του. Το φτέρωμα χρειάζεται για να σηκώσει το βαρύ προς τα πάνω, προς τον αιθέρα, όπου κατοικεί η γενιά των θεών.

Το θείο είναι ωραίο, σοφό και καλό. Με αυτά τα χαρακτηριστικά τρέφεται και αυξάνεται το φτέρωμα της ψυχής. Αντίθετα, με το αισχρό και με το κακό και τα αντίθετα των προηγουμένων φθίνει και καταστρέφεται. Την κίνηση των θεών την ακολουθούν όσοι θέλουν και όσοι μπορούν, διότι ο φθόνος στέκεται έξω από το «θείο χορό». Όταν η πομπή ακολουθεί ανηφορική πορεία τα οχήματα των θεών οδηγούνται εύκολα. Αντίθετα, τα υπόλοιπα πορεύονται με δυσκολία. Διότι, είναι βαρύ το άλογο της κακίας και προς την γη ρέπει. Έτσι, εδώ είναι ο «πόνος» (κόπος) και ο έσχατος αγώνας της ψυχής. Πώς, όμως, και με ποια μέθοδο ή εργαλείο μπορούμε να «δούμε» αυτά τα «θεία πράγματα» και να κατευθυνθούμε προς το «θείο»; Η μέθοδος είναι η αναζήτηση της αλήθειας, και αυτή είναι θεατή μόνο στον κυβερνήτη της ψυχής, που είναι ο νους, ο οποίος αποτελεί και το εργαλείο της μεθόδου. Η διάνοια του θείου, αλλά και κάθε άλλη ψυχή, η οποία τρέφεται με νου και επιστήμη ακήρατη (αμόλυντη, ανόθευτη), όταν αντικρύσει για πολύ χρόνο το «ον» σε περίπτωση που το αγαπήσει οδηγείται στο ίδιο σημείο, στον υπερουράνιο τόπο. Κατά την περίοδο αυτής της περιφοράς γνωρίζει την δικαιοσύνη «καθ’ εαυτήν», την σωφροσύνη, την επιστήμη. Αυτή είναι η ζωή των θεών! Τι γίνονται, όμως, οι υπόλοιπες ψυχές; Κάποιες ακολουθούν τους θεούς χωρίς καμία δυσκολία. Οι υπόλοιπες αν και επιθυμούν την άνοδο, εν τούτοις έχουν έλλειψη δυνάμεων, οπότε συμπαρασύρονται και καταποντίζονται. Οι ηνίοχοι κάνουν σφάλματα και ακρωτηριάζονται. Στην προσπάθειά τους να δουν το «ον» κοπιάζουν πολύ, αλλά δεν μπορούν να το αντικρύσουν και τρέφονται με δοξασίες. Οπότε, όσες ψυχές δεν μπορέσουν να ακολουθήσουν τον θεό θα εμφυτευτούν σε κάποια θήρειο φύση (ζωική φύση). Υπάρχουν εννέα επίπεδα για την κατοικία της ψυχής, κατά τον Πλάτωνα. Την καλύτερη μοίρα μετά τον θάνατο έχει η ψυχή που έζησε με δίκαιο τρόπο, ενώ αντίθετα όποιος ζήσει άδικη ζωή τυχαίνει χειρότερης μοίρας όταν πεθάνει.    Η επιστροφή της ψυχής στον υπερουράνιο τόπο δεν γίνεται εάν δεν περάσουν δέκα χιλιάδες χρόνια, εκτός από την ψυχή αυτού που φιλοσοφεί χωρίς δόλο. Αυτές οι ψυχές στην τρίτη χιλιετία, αν επιλέξουν αυτή τη ζωή, δηλαδή την φιλοσοφημένη, για τρεις συνεχείς ζωές, τότε αποκτούν φτερά και αναχωρούν για τον υπερουράνιο τόπο στο τρισχιλιοστό έτος. Από τις υπόλοιπες ψυχές, οι κακές κρίνονται και εκτίουν την ποινή τους, ενώ οι καλές ζουν σε κάποιο τόπο στον ουρανό, δικαιωμένες για την καλή ανθρώπινη ζωή τους. Το τελευταίο το ευχόμαστε και για τις καλές ψυχές των ανθρώπων μας που «έφυγαν» το τελευταίο διάστημα και δεν μπορέσαμε να το εκφράσουμε με ένα λουλούδι στον τάφο τους. Καλό ταξίδι!