γράφει η Βάσω Μόραλη

Και φέτος αναβίωσαν στη Νικήσιανη, το μεσημέρι της Τρίτης 6 Ιανουαρίου 2025, τα “Τσάνια” -ένα πανάρχαιο έθιμο, που ξαναφέρνει την Προϊστορία στο σήμερα για να “αναστήσουμε” όσα βίωναν πριν από 3.000 χρόνια οι μακρινοί μας πρόγονοι που ζούσαν στο Παγγαίο και λάτρευαν τις δικές τους θεότητες και τους θρύλους που τις περιέβαλλαν.

Οι “Αράπηδες“, που αναβιώνονται κάθε χρόνο τέτοια μέρα (6 Ιανουαρίου -έως πριν από μία δεκαετία περίπου το έθιμο αναβίωνε παραδοσιακά στις 7 Ιανουαρίου, αλλά ο τοπικός Πολιτιστικός μας Σύλλογος το μετέθεσε για την προηγούμενη μέρα -μέρα δημόσιας αργίας- ώστε να μετέχουν και να το παρακολουθούν ακόμα περισσότερο κόσμος, χωρίς το εμπόδιο μιας εργάσιμης μέρας), είναι ο αχός του απώτερου παρελθόντος που αντηχεί με ευκρίνεια και δυνατούς συμβολισμούς στο παρόν και στο μέλλον της περιοχής μας.

Νέοι με νικησιανιώτικη καταγωγή έρχονται αυτό το διήμερο κυριολεκτικά από κάθε γωνιά του πλανήτη (όχι μόνο όσοι διαμένουν εντός Ελλάδας, αλλά κι από Γερμανία, ΗΠΑ/Καναδά, Αυστραλία!) για να “γίνουν ‘Αράπηδες'”! Το αντιλαμβάνεστε; Όχι για “να ντυθούν ‘Αράπηδες'”, αλλά για να “ΓΙΝΟΥΝ”! Γιατί αυτό είναι βίωμα, δεν είναι μια απλή “αποκριάτικη μεταμφίεση”!

Το δρώμενο των “Αράπηδων” είναι ευετηριακό αυτής ακριβώς της εποχής, του χριστιανικού “Δωδεκαημέρου των Χριστουγέννων – Πρωτοχρονιάς – Θεοφανείων”, αλλά και των προηγούμενων της χριστιανικής εποχής “Γιορτών του Ήλιου” της λεγόμενης ειδωλολατρικής εποχής.

Το Παγγαίο υπήρξε λίκνο δυο μεγάλων “θρησκευτικών ρευμάτων” της αρχαιότητας: του Ορφισμού (με ιδρυτή τον μουσικό-φιλόσοφο Ορφέα, που κάθε πρωί ανέβαινε στην κορυφή του Παγγαίου για να υμνήσει με τη λύρα και την ποίησή του τον Θεό του Ήλιου, Απόλλωνα) και της Διονυσιακής λατρείας (της θρησκείας του Διονύσου: του Θεού του Θεάτρου, της διασκέδασης, του κρασιού, της χαράς, που σκοτώθηκε από τους Τιτάνες στη μάχη τους με τους Ολύμπιους Θεούς και ευθύς αμέσως αναστήθηκε από τον πατέρα του τον Δία).

Οι ντόπιοι κάτοικοι (θρακικής καταγωγής φύλα) τιμούσαν τις θρησκευτικές δοξασίες τους άλλοτε με Μυστήρια (Ορφικά ή/και Διονυσιακά Μυστήρια) κι άλλοτε με δημόσιες γιορτές. Το σημερινό δρώμενο της Νικήσιανης είναι πιστός αντίλαλος εκείνων των πανάρχαιων εκδηλώσεων, που μας κληροδοτήθηκαν γεννεά προς γεννεά (επί τρεις, τουλάχιστον, χιλιετίες τώρα) κι επιβίωσαν παρά τις κατά καιρούς κατακτήσεις της περιοχής μας από αμέτρητους κατακτητές!..

Είναι το ΜΟΝΑΔΙΚΟ δραματικού χαρακτήρα (πάλη, θάνατος και Ανάσταση!) ανάμεσα σε άλλες ανάλογες εκδηλώσεις αυτών των ημερών -που έχουν όμως κωμικό και σατιρικό χαρακτήρα, αντίθετα με το τραγικό δρώμενο της Νικήσιανης, που αναβιώνεται σχεδόν ατόφιο όπως μνημονεύεται στην περίφημη “Κύρου ανάβασι” (ή “Η κάθοδος των Μυρίων”) του Αθηναίου Στρατηγού και Ιστορικού Ξενοφώντα (γύρω στο 400 π.Χ.) -όπως επισημαίνει ο γνωστός δικηγόρος και ιστορικός ερευνητής του τόπου μας, αγαπημένος και πολύτιμος Θεόδωρος Λυμπεράκης.

Αξίζει να το παρακολουθήσετε επί τόπου και να γίνετε κι εσείς μέρος της Ιστορίας μας!

Με πολύ μεγάλο ενδιαφέρον αναμένονται τα Θεοφάνια στη Νικήσιανη Παγγαίου, καθώς για μια ακόμα χρονιά κάτοικοι και επισκέπτες θα υποδεχτούν τους “Αράπηδες”.

Πρόκειται για ένα έθιμο οι ρίζες του οποίου χάνονται στα βάθη των αιώνων, και το οποίο σχετίζεται με την αναγέννηση της φύσης (όπως και πολλά άλλα έθιμα που αναβιώνουν αυτές τις ημέρες σε διάφορες κοντινές περιοχές, όπως τα “Μπαμπούγερα”).

Όπως αναφέρει ο δικηγόρος και λάτρης της ιστορίας Θεόδωρος Λυμπεράκης,

Στη Νικήσιανη του Δήμου Παγγαίου, κάθε χρόνο, στις 6 Ιανουαρίου, (παλιότερα γινόταν στις 7 Ιανουαρίου), αμέσως, δηλαδή, μετά το χειμερινό ηλιοστάσιο και μόλις η ημέρα αρχίζει να μεγαλώνει, ο τοπικός πολιτιστικός σύλλογος «Ο ΑΡΑΠΗΣ» τελεί το δρώμενο των Αράπηδων. (Το ίδιο έθιμο τελούνταν και στο γειτονικό Παλαιοχώρι, μέχρι πριν λίγες δεκαετίες, από τους επίσης γηγενείς, Θράκες κατοίκους του.)

Το έθιμο αυτό, που σχετίζεται με την αναγέννηση της φύσης, (για την περιγραφή και τη σημασία του οποίου υπάρχει πλούσια βιβλιογραφία), τελειώνει με μια εικονική μάχη, με ξύλινα σπαθιά, ανάμεσα σε δύο Αράπηδες, από τους οποίους ο ένας «σκοτώνει» τον άλλο, αλλά σε λίγο ο «νεκρός» ανασταίνεται, αφού προηγούμενα τον καλύπτουν με τα σώματά τους οι συμπολεμιστές του, όπως ακριβώς ο σπόρος, αφού θάβεται και «πεθαίνει» μέσα στη γη, φυτρώνει στη συνέχεια, δηλαδή «ανασταίνεται» και δίνει νέα ζωή.

Το έθιμο που προανέφερα, όμως, το περιγράφει και ο αρχαίος ιστορικός Ξενοφών, στο 6ο βιβλίο του έργου του «ΚΥΡΟΥ ΑΝΑΒΑΣΙΣ», που αναφέρει ότι το αναπαρέστησαν Θράκες που υπηρετούσαν στον στρατό του (των Μυρίων), όταν οι Μύριοι ήταν φιλοξενούμενοι του βασιλιά των Παφλαγόνων, Κορύλα.

Είναι, ως εκ τούτου, υπέροχο και ιδιαίτερα σημαντικό το ότι το ίδιο εκείνο έθιμο τελούν μέχρι σήμερα, απαράλλακτο, οι σημερινοί απόγονοι των αρχαίων εκείνων Θρακών, που ζουν εδώ και χιλιάδες χρόνια στο Παγγαίο, (άλλοτε σπουδαία κοιτίδα θρακικών φύλων). Διαβάστε, λοιπόν, την περιγραφή του από τον Ξενοφώντα:

[6.1.5] ἐπεὶ δὲ σπονδαί τε ἐγένοντο καὶ ἐπαιάνισαν, ἀνέστησαν πρῶτον μὲν Θρᾷκες καὶ πρὸς αὐλὸν ὠρχήσαντο σὺν τοῖς ὅπλοις καὶ ἥλλοντο ὑψηλά τε καὶ κούφως καὶ ταῖς μαχαίραις ἐχρῶντο• τέλος δὲ ὁ ἕτερος τὸν ἕτερον παίει, ὡς πᾶσιν ἐδόκει [πεπληγέναι τὸν ἄνδρα]• ὁ δ᾽ ἔπεσε τεχνικῶς πως. [6.1.6] καὶ ἀνέκραγον οἱ Παφλαγόνες. καὶ ὁ μὲν σκυλεύσας τὰ ὅπλα τοῦ ἑτέρου ἐξῄει ᾄδων τὸν Σιτάλκαν• ἄλλοι δὲ τῶν Θρᾳκῶν τὸν ἕτερον ἐξέφερον ὡς τεθνηκότα• ἦν δὲ οὐδὲν πεπονθώς.

Και τώρα, δείτε τη μετάφραση:

[6.1.5] Κι αφού έγιναν οι σπονδές και παιάνισαν, σηκώθηκαν πρώτα οι Θράκες και χόρευαν οπλισμένοι, κατά τον ήχο του αυλού και πηδούσαν ψηλά κι ελαφρά και κρατούσαν γυμνά τα σπαθιά τους και τα έπαιζαν. Τέλος, ο ένας χτυπά τον άλλο, έτσι, ώστε όλοι νόμισαν ότι είχε πληγωθεί ο άνθρωπος, πλην αυτό έγινε με τέχνη, (ώστε να μην προκληθεί) βλάβη. [6.1.6] Οι Παφλαγόνες φώναξαν δυνατά. Και ο μεν νικητής, αφού αφαίρεσε τα όπλα του αντιπάλου του, βγήκε έξω, υμνώντας τον Σιτάλκη, (σημ. δική μου: Τότε βασιλιά των Θρακών), άλλοι δε Θράκες μετέφεραν τον νικημένο σαν να ήταν νεκρός, αλλ’ όμως εκείνος δεν είχε πάθει τίποτε.